Học sinh Việt học tốt toán và khoa học ở phổ thông chưa chắc đã hợp ngành STEM ở nước ngoài. Mentor Global Gate Pass kiểm ba thứ trước khi khuyên theo: nền toán có đúng kiểu ngành cần không, em có chịu được nhịp học thực hành và phòng thí nghiệm không, và em phản ứng thế nào khi bị kẹt một bài trong nhiều ngày. Ba thứ này quyết định em sống sót qua hai năm đầu nặng nhất, hơn là điểm số phổ thông.
STEM ở đây là cách gọi chung cho khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học. Mỗi ngành trong nhóm có nhịp riêng; bài này đi qua những đánh đổi thật mà gia đình hay chưa thấy, cách mentor kiểm độ hợp, và những điều nên cẩn trọng khi liên hệ ngành STEM với chuyện việc làm hay ở lại nước ngoài.
Giỏi toán phổ thông và hợp toán đại học là hai chuyện
Toán phổ thông ở Việt Nam luyện rất tốt kỹ năng giải bài theo dạng: nhận dạng bài, áp dụng phương pháp, tính nhanh và chính xác. Đó là một nền tốt. Nhưng toán ở bậc đại học trong các ngành STEM nhiều khi đòi kỹ năng khác: chứng minh, hiểu vì sao một phương pháp đúng, mô hình hoá một vấn đề chưa có dạng, và đọc tài liệu tiếng Anh dày đặc ký hiệu.
Có em đạt điểm rất cao ở phổ thông nhưng chới với ở môn đại số tuyến tính hay giải tích có chứng minh, vì lần đầu phải viết lập luận thay vì ra đáp số. Có em điểm phổ thông chỉ khá nhưng thích hỏi vì sao, và lại thấy môn đại học dễ thở hơn.
Vì vậy mentor không dừng ở điểm số. Mentor cho em thử một vài bài toán kiểu đại học, chẳng hạn một chứng minh ngắn hoặc một bài mô hình hoá mở, và quan sát cách em tiếp cận. Mục đích không phải chấm đúng sai, mà xem em có thấy hứng thú với kiểu tư duy này hay không. Một em bực bội vì bài không có đáp số rõ cần được nói thật rằng hai năm đầu sẽ có nhiều bài như vậy; một em thấy thú vị khi được hỏi vì sao thì thường đã có sẵn điều quan trọng nhất mà ngành STEM ở đại học đòi hỏi.
Mỗi ngành STEM có một nhịp riêng
Gom tất cả vào một chữ STEM dễ làm gia đình nghĩ các ngành này giống nhau. Bảng dưới mô tả khái quát nhịp học thường gặp; từng chương trình cụ thể vẫn cần đọc khung riêng.
| Nhóm ngành | Nhịp học thường gặp | Kiểu học sinh hay hợp | Đánh đổi cần biết |
|---|---|---|---|
| Khoa học máy tính | Bài lập trình hằng tuần, nhiều toán rời rạc, dự án nhóm | Kiên nhẫn gỡ lỗi, thích hệ thống logic | Ở nhiều trường cạnh tranh để vào, nhiều người cùng chọn |
| Kỹ thuật | Lịch dày, toán và vật lý nặng hai năm đầu, phòng thí nghiệm, đồ án | Thích làm ra vật thật, chịu được khối lượng lớn | Khối lượng có thể làm khó việc làm thêm và hoạt động ngoài giờ |
| Khoa học tự nhiên | Lý thuyết sâu, thực hành thí nghiệm, đọc nghiên cứu | Tò mò về cơ chế, chịu được thí nghiệm thất bại | Một số hướng nghề đòi học tiếp sau cử nhân |
| Toán, thống kê | Chứng minh, bài tập dài, ít thực hành vật lý | Thích trừu tượng, làm việc một mình lâu | Cần tự nối với ứng dụng để rõ hướng nghề |
| Khoa học dữ liệu | Thống kê, lập trình, dự án với dữ liệu thật | Thích kết hợp phân tích và giải thích | Chương trình mới, chất lượng khác nhau nhiều giữa các trường |
Khi gia đình nói "cho con học STEM", mentor hỏi lại "STEM nào". Câu trả lời thường làm lộ ra rằng con thật ra thích một nhịp học cụ thể, và chỉ một hai nhóm ngành trong bảng thật sự hợp.
Ba phép kiểm mentor dùng trước khi khuyên theo STEM
Phép kiểm nền toán đúng kiểu. Ngoài điểm số, mentor xem em đã học tới đâu trong các chủ đề ngành cần, như giải tích, xác suất, vectơ, và em có thoải mái với việc giải thích lời giải bằng lời không. Chỗ thiếu được ghi vào kế hoạch bù, có khi bằng một khoá học trực tuyến có chứng nhận, có khi bằng chương trình phổ thông nâng cao em đang học.
Phép kiểm nhịp thực hành. Em được giao một dự án nhỏ kéo dài vài tuần: lập trình một công cụ đơn giản, lắp và đo một mạch điện, làm một thí nghiệm tại nhà an toàn và ghi chép. Mentor xem em ghi chép thế nào, xử lý khi kết quả không như dự kiến ra sao, và có tự đi tiếp khi không có người nhắc không.
Phép kiểm độ bền khi bị kẹt. Ngành STEM ở đại học có nhiều lúc em kẹt một bài nhiều ngày. Mentor hỏi em về những lần đã kẹt lâu và em đã làm gì: bỏ, hỏi người khác, hay tìm cách khác. Câu trả lời này nói nhiều về khả năng em trụ được qua năm nhất hơn bất kỳ giải thưởng nào. Em có thói quen tìm tài liệu, hỏi bạn, chia bài toán thành phần nhỏ là em đã có những kỹ năng ngành STEM dùng hằng ngày.
Hồ sơ STEM tốt trông như thế nào
Hồ sơ STEM mạnh không nhất thiết có huy chương. Hội đồng tuyển sinh thường muốn thấy em đã dùng kiến thức để làm một việc gì đó thật: một công cụ nhỏ giải quyết vấn đề ở trường, một dự án đo đạc môi trường quanh nhà, một bài nghiên cứu nhỏ có phương pháp rõ ràng, kể cả khi kết quả không hoành tráng.
Điểm yếu hay gặp ở hồ sơ STEM của học sinh Việt là danh sách dài các cuộc thi và khoá học nhưng không có dự án nào em tự dẫn dắt. Hồ sơ như vậy cho thấy em giỏi làm bài người khác đặt ra, nhưng chưa cho thấy em biết đặt câu hỏi. Mentor thường khuyên em giảm bớt cuộc thi để dành thời gian cho một hai dự án có chiều sâu.
Bài luận của học sinh STEM cũng hay rơi vào kiểu liệt kê thành tích kỹ thuật. Bài luận tốt hơn thường kể về một lần em kẹt, cách em gỡ, và điều em hiểu ra về cách mình học. Đó chính là phẩm chất ngành STEM cần, và cũng là thứ chỉ em mới kể được.
Cẩn trọng khi nối STEM với việc làm và ở lại
Gia đình Việt hay chọn STEM vì nghe nói dễ xin việc và có lợi thế khi muốn ở lại nước ngoài. Ở một số nước, một số chương trình STEM có thể được hưởng chính sách làm việc sau tốt nghiệp khác với ngành khác, nhưng các chính sách này thay đổi theo thời gian, có điều kiện riêng và không bao giờ là cam kết. Global Gate Pass không khuyên chọn ngành vì chính sách định cư, và không hứa việc làm hay ở lại.
Thị trường việc làm cho từng ngành STEM cũng lên xuống theo chu kỳ. Một ngành đang rất nóng khi em mười bảy tuổi có thể đã khác khi em tốt nghiệp. Điều bền hơn là năng lực nền: biết lập trình, biết phân tích dữ liệu, biết làm thí nghiệm có phương pháp, biết viết và trình bày kỹ thuật. Những năng lực này chuyển được giữa các ngành và các nước.
Khi gia đình muốn tính chuyện đi làm sau tốt nghiệp, Dương Bảo Khánh, người phụ trách Alumni và nghề nghiệp, có thể cùng tham gia để nói về đường đi làm và thực tập theo từng hướng. Thông tin chính sách luôn được đối chiếu với trang chính thức của cơ quan quản lý xuất nhập cảnh tại thời điểm quyết định.
Một năm chuẩn bị trước khi đi cho học sinh theo STEM
Với học sinh đã chọn hướng STEM, mentor thường dựng kế hoạch chuẩn bị trong khoảng một năm trước khi nhập học, song song với việc làm hồ sơ. Thứ tự dưới đây là lịch điển hình, mỗi hồ sơ điều chỉnh khác.
- Rà lỗ hổng kiến thức nền. Đối chiếu môn nền năm nhất của chương trình với những gì em đã học. Chủ đề nào chưa học, như xác suất có điều kiện hay vectơ trong không gian, được đưa vào kế hoạch tự học.
- Làm quen tiếng Anh chuyên ngành. Đọc chương đầu của một giáo trình nhập môn bằng tiếng Anh, làm danh sách thuật ngữ riêng. Nhiều em giỏi tiếng Anh giao tiếp nhưng chậm khi đọc đề bài kỹ thuật.
- Học một ngôn ngữ lập trình cơ bản. Gần như mọi ngành STEM hiện nay dùng lập trình ở mức nào đó. Biết trước giúp em không bị dồn ở học kỳ đầu.
- Hoàn thành một dự án nhỏ có ghi chép. Dự án vừa phục vụ hồ sơ vừa luyện thói quen ghi chép, kiểm lại kết quả và viết báo cáo, những thứ sẽ dùng hằng tuần ở đại học.
- Tập học theo nhóm. Ngành STEM ở nhiều nước có bài tập nhóm và dự án nhóm. Em nên có ít nhất một trải nghiệm làm việc nhóm thật, nơi phải chia việc và chịu trách nhiệm phần của mình.
Kế hoạch này không nhằm học trước chương trình đại học. Mục tiêu là để học kỳ đầu, khi em vừa phải thích nghi với nơi ở mới, ngôn ngữ mới và cách học mới, phần kiến thức không trở thành thêm một gánh nặng.
Tình huống minh hoạ: em giỏi toán nhưng ghét phòng thí nghiệm
Tình huống minh hoạ, không phải câu chuyện của một học sinh cụ thể: một học sinh lớp 11 chuyên toán, gia đình định hướng kỹ thuật. Trong phép kiểm nhịp thực hành, em làm phần thiết kế và tính toán rất nhanh nhưng chán hẳn khi phải lắp ráp, đo đạc và lặp lại thí nghiệm khi số liệu lệch.
Mentor không kết luận em không hợp STEM. Mentor mở rộng phép thử sang toán ứng dụng, thống kê và khoa học máy tính, những ngành mà phần thực hành nằm trên máy tính nhiều hơn trong phòng thí nghiệm. Em thấy hứng thú hơn rõ rệt với một dự án phân tích dữ liệu. Danh sách ngành vì thế chuyển từ kỹ thuật cơ khí sang thống kê và khoa học dữ liệu, vẫn trong nhóm STEM, nhưng đúng với nhịp làm việc em chịu được.
Gia đình ban đầu hơi tiếc vì kỹ thuật là hướng đã nói từ lâu. Nhưng khi thấy con hứng thú thật và vẫn giữ được nền toán mạnh, cả nhà chấp nhận. Nếu có điều kiện, buổi tư vấn đầu tiên sáu mươi phút, miễn phí và không ràng buộc là nơi phù hợp để bắt đầu những phép kiểm như vậy. Đặt lịch qua form ở trang Liên hệ.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh nữ có nên theo ngành kỹ thuật không?
Câu hỏi đúng là em có hợp với nhịp học và kiểu việc của ngành không, chứ không phải giới tính. Nhiều trường có câu lạc bộ, chương trình cố vấn và mạng lưới hỗ trợ cho sinh viên nữ ngành kỹ thuật, có thể tìm hiểu khi chọn trường.
Không có giải thưởng học sinh giỏi thì nộp ngành STEM có khó không?
Giải thưởng giúp nhưng không bắt buộc. Một dự án tự làm có phương pháp rõ, học bạ môn toán và khoa học vững, và thư giới thiệu từ giáo viên thấy được cách em học thường đủ để cạnh tranh ở nhiều trường. Danh sách trường cần cân theo hồ sơ thật.
Có nên học thêm lập trình trước khi đi dù không theo khoa học máy tính?
Thường là nên. Lập trình cơ bản và xử lý dữ liệu xuất hiện trong nhiều ngành STEM và cả ngoài STEM. Học trước giúp năm nhất nhẹ hơn và mở thêm lựa chọn nếu em muốn đổi hướng.
Ngành STEM có làm thêm được trong khi học không?
Được, trong giới hạn quy định của thị thực ở từng nước. Nhưng khối lượng học của nhiều ngành STEM khá lớn, nhất là kỹ thuật, nên gia đình không nên tính tiền làm thêm vào kế hoạch trả học phí hay sinh hoạt chính.
Nên chọn STEM rộng như khoa học tổng hợp hay chọn ngay một ngành hẹp?
Phụ thuộc mức chắc chắn của em và hệ đại học. Nếu em mới biết mình thích khoa học nói chung, chương trình rộng cho thời gian thử. Nếu em đã có dự án dài hơi theo một hướng, vào thẳng chương trình chuyên ngành tiết kiệm thời gian hơn.