Khi bố mẹ và con chọn hai ngành khác nhau, mentor Global Gate Pass không phân xử ai đúng. Mentor tách cuộc tranh luận thành hai lớp: nỗi lo thật phía sau lựa chọn của mỗi bên, và bằng chứng về việc con hợp với hướng nào; sau đó cho cả hai hướng đi qua cùng một phép thử, rồi mới để gia đình quyết định. Phần lớn bất đồng không biến mất, nhưng chuyển từ "ai thắng" sang "phương án nào trả lời được nỗi lo của cả nhà".
Bài này mô tả cách mentor chuẩn bị, dẫn và kết thúc những cuộc bàn bạc như vậy, kèm những câu nói nên tránh và các kết cục thường gặp. Các tình huống là tình huống minh hoạ, không phải câu chuyện của gia đình cụ thể.
Đằng sau mỗi lựa chọn là một nỗi lo khác
Phụ huynh hiếm khi chọn một ngành chỉ vì thích tên ngành. Phía sau thường là một nỗi lo cụ thể: con có nuôi được bản thân không, con có về được gần nhà không, con có đi theo được công việc gia đình đang làm không, số tiền đầu tư có xứng không. Khi phụ huynh nói "học kinh tế đi", điều họ thật sự nói thường là "bố mẹ sợ con khó xin việc".
Học sinh cũng ít khi chọn chỉ vì đam mê thuần tuý. Phía sau có khi là mong muốn được tự quyết, có khi là hình ảnh một người em ngưỡng mộ, có khi là cảm giác ngành bố mẹ chọn quá xa với con người mình. Khi em nói "con muốn học thiết kế", điều em thật sự nói có khi là "con sợ phải sống cuộc đời bố mẹ vẽ sẵn".
Có một lớp nữa ít được nói ra: so sánh với người khác. Con nhà họ hàng học ngành này thành công, bạn cùng lớp của con đậu ngành kia. Những so sánh này đến từ cả hai phía và thường làm cuộc bàn bạc căng hơn, vì chúng biến câu hỏi "con hợp với gì" thành câu hỏi "nhà mình có thua ai không". Mentor ghi nhận chúng nhưng nhẹ nhàng đặt ra ngoài bàn, vì hồ sơ của người khác không nói được gì về năng lực của em.
Tranh luận ở tầng tên ngành vì vậy dễ đi vào ngõ cụt: mỗi bên bảo vệ một cái tên, trong khi thứ cần bàn là những nỗi lo không ai nói ra. Việc đầu tiên của mentor là đưa những nỗi lo đó lên bàn, bằng lời của chính mỗi người.
Cách mentor chuẩn bị trước khi ngồi chung
Mentor không mở cuộc bàn bạc chung ngay. Có ba bước chuẩn bị riêng trước đó.
- Nói chuyện riêng với học sinh. Mentor hỏi em vì sao chọn hướng này, em đã làm gì liên quan, em lo gì nếu theo hướng bố mẹ chọn. Phần này không có phụ huynh để em nói thật.
- Nói chuyện riêng với phụ huynh. Mentor hỏi bố mẹ đã thấy gì ở con khiến bố mẹ chọn hướng đó, bố mẹ lo nhất điều gì, và có điều kiện nào là không thể thay đổi, như giới hạn ngân sách hay kế hoạch gia đình.
- Viết ra hai danh sách. Mentor tổng hợp mỗi bên thành một danh sách nỗi lo và một danh sách bằng chứng, dùng lời trung tính. Mỗi bên được xem danh sách của mình trước để chỉnh lại nếu mentor hiểu sai.
- Chọn thời điểm. Cuộc bàn chung nên diễn ra khi đã có thêm dữ liệu, như kết quả buổi khám phá năng lực hoặc bảng đọc khung chương trình, chứ không ngay sau một trận cãi nhau ở nhà.
Bước chuẩn bị này tốn thêm một hai tuần nhưng tiết kiệm rất nhiều buổi tranh luận vô ích. Khi bước vào phòng, mỗi người biết rằng nỗi lo của mình đã được ghi nhận, và mentor không đứng về phe nào.
Một phép thử chung cho cả hai hướng
Ở cuộc bàn chung, mentor đặt hai hướng cạnh nhau và cho chúng đi qua cùng một bộ câu hỏi. Ví dụ giả định dưới đây là hướng kinh tế do phụ huynh đề xuất và hướng thiết kế do học sinh đề xuất.
| Câu hỏi | Hướng phụ huynh đề xuất (giả định) | Hướng học sinh đề xuất (giả định) |
|---|---|---|
| Bằng chứng em hợp | Toán ổn, chưa có hoạt động liên quan | Ba năm tự học vẽ, có sản phẩm, thử việc thấy hứng thú |
| Nỗi lo của phụ huynh được trả lời chưa | Có: nhiều lối vào nghề | Một phần: cần xem đầu ra cụ thể của chương trình |
| Nỗi lo của học sinh được trả lời chưa | Chưa: em sợ học không có động lực | Có: em được làm việc mình muốn |
| Rủi ro bỏ dở hoặc đổi ngành | Trung bình, do động lực thấp | Thấp hơn nếu chương trình thật sự đúng |
| Phương án ghép có không | Kinh tế kèm chuyên ngành phụ về thiết kế | Thiết kế kèm học phần quản trị, kinh doanh sáng tạo |
Bảng không đưa ra đáp án, nhưng nó buộc cả nhà nói về cùng một thứ. Thường thì khi nhìn bảng, phụ huynh thấy con có bằng chứng thật cho hướng của mình, còn học sinh thấy nỗi lo của bố mẹ về đầu ra có lý và cần được trả lời bằng một chương trình cụ thể chứ không bằng lời hứa.
Những câu nói nên tránh trong cuộc bàn
"Bố mẹ trả tiền nên bố mẹ quyết." Câu này đúng về mặt tài chính nhưng đóng ngay cuộc trò chuyện. Phụ huynh hoàn toàn có quyền nêu giới hạn ngân sách; nên nói giới hạn đó như một điều kiện, không như một lệnh.
"Con không biết gì về thực tế." Học sinh có thể thiếu thông tin về thị trường lao động, nhưng có thông tin về chính mình mà bố mẹ không có. Câu hỏi đúng là "con đã tìm hiểu gì về đầu ra của ngành này".
"Bố mẹ không hiểu con." Câu này của học sinh cũng đóng cửa như câu trên. Mentor khuyến khích em thay bằng việc đưa ra bằng chứng cụ thể: sản phẩm, nhật ký thử việc, khung chương trình đã đọc.
"Học tạm ngành này rồi sau đổi." Nghe như thoả hiệp nhưng thường là gieo mầm cho một lần đổi ngành tốn kém. Nếu cả nhà dự định đổi, hãy chọn ngay cấu trúc cho phép đổi dễ thay vì học tạm.
Các kết cục thường gặp
Kết cục thứ nhất, khá phổ biến, là phương án ghép: một chương trình có lõi gần với hướng của học sinh nhưng có thành phần trả lời nỗi lo của phụ huynh, như ngành thiết kế có học phần kinh doanh, hoặc ngành khoa học máy tính có hướng ứng dụng cụ thể. Phương án ghép tốt khi hai nửa thật sự ăn khớp, không phải khi nó chỉ để hai bên cùng gật.
Kết cục thứ hai là một bên đổi ý sau khi có dữ liệu. Có phụ huynh, sau khi xem sản phẩm và nhật ký của con, chấp nhận hướng của con với điều kiện chọn chương trình có thực tập rõ ràng. Có học sinh, sau khi đọc khung chương trình thật, nhận ra hướng mình chọn không như tưởng tượng và tự mở lòng với hướng khác.
Kết cục thứ ba là chưa thống nhất được. Khi đó mentor không ép. Mentor đề xuất cấu trúc giữ cả hai cửa mở, như hệ đại học cho chọn chuyên ngành muộn, và đặt một mốc xem lại cụ thể. Chọn một hệ cho phép quyết định muộn tốt hơn nhiều so với ép một quyết định mà một bên không tin.
Dù kết cục nào, điều mentor để ý nhất là học sinh có nói được bằng lời của mình vì sao em đi theo hướng đã chọn hay không. Một em nói được lý do, kể cả khi đó là phương án thoả hiệp, sẽ viết bài luận thật hơn, trả lời phỏng vấn vững hơn và có động lực khi gặp môn khó ở năm đầu. Một em chỉ nói "bố mẹ bảo vậy" thì cuộc bàn bạc thật ra chưa xong.
Sau khi quyết: giữ thoả thuận và đặt mốc xem lại
Một quyết định chọn ngành sau bất đồng cần được giữ bằng vài thứ cụ thể, nếu không nó dễ bị lật lại ở lần cãi nhau tiếp theo. Mentor đề nghị gia đình viết ra một thoả thuận ngắn, không phải văn bản pháp lý, chỉ là vài dòng mọi người cùng đọc: hướng đã chọn, lý do chính, điều kiện của phụ huynh nếu có, và điều gì sẽ khiến cả nhà xem lại quyết định.
Điều kiện của phụ huynh nên là thứ đo được, không phải lời hứa chung. Ví dụ: chọn chương trình có học phần thực tập trong khung, giữ điểm trung bình ở mức đủ để không mất học bổng, hoặc học thêm một chuyên ngành phụ có tính ứng dụng. Điều kiện kiểu "phải thành công" không đo được và chỉ tạo áp lực.
Mốc xem lại nên gắn với một sự kiện, không gắn với cảm xúc. Thường là cuối năm nhất, khi em đã học thử các môn nền và biết mình có theo nổi không. Nếu tới mốc đó em thấy hướng đã chọn không hợp, việc đổi được bàn trên cơ sở những gì em đã trải qua, không phải trên cơ sở ai nói đúng từ đầu.
Trong giai đoạn đồng hành năm đầu, mentor và bộ phận Alumni Care có thể giúp em nhìn lại mốc này một cách tỉnh táo, cùng em đọc bảng điểm, nhận xét của giảng viên và các lựa chọn chuyển hướng trong trường. Phụ huynh nhờ vậy có thêm một nguồn thông tin trung tính, thay vì chỉ nghe con kể qua điện thoại.
Ranh giới của mentor
Mentor không phải người quyết định thay gia đình, và cũng không phải đồng minh của học sinh chống lại bố mẹ hay ngược lại. Vai trò là người đưa dữ liệu lên bàn, giữ cho cuộc bàn bạc công bằng, và chỉ ra đánh đổi mà mỗi bên có thể chưa thấy.
Có những điều mentor nói thẳng dù không bên nào muốn nghe: một hướng mà hồ sơ chưa đủ để vào được trường mong muốn, một ngân sách không đủ cho con đường dài, một ngành có đầu ra phụ thuộc nhiều vào năng lực tự tìm việc. Nói thật ở giai đoạn này là cách bảo vệ cả gia đình khỏi một quyết định tốn kém về sau.
Khi nỗi lo của phụ huynh nằm ở đầu ra nghề nghiệp, Dương Bảo Khánh, người phụ trách Alumni và nghề nghiệp của Global Gate Pass, có thể tham gia để nói về đường đi làm của từng hướng. Nếu gia đình đang kẹt ở chuyện này, buổi tư vấn đầu tiên sáu mươi phút, miễn phí và không ràng buộc có thể bắt đầu bằng phần nói chuyện riêng với từng bên. Đặt lịch qua form ở trang Liên hệ.
Câu hỏi thường gặp
Phụ huynh có nên ngồi trong buổi nói chuyện riêng của con với mentor không?
Không nên, ít nhất trong phần đầu. Học sinh thường nói khác khi có bố mẹ trong phòng. Mentor sẽ tổng hợp lại những gì em chia sẻ với sự đồng ý của em, để phụ huynh nắm được những điều cần thiết cho quyết định.
Nếu con muốn một ngành mà bố mẹ thấy rất rủi ro về thu nhập thì sao?
Mentor đưa nỗi lo này vào phép thử chung: xem đầu ra thật của chương trình, các nghề người học ngành đó thường làm, kỹ năng nào giúp tăng cơ hội. Có khi nỗi lo được giảm bằng chọn chương trình có thực tập; có khi gia đình quyết định thêm một lựa chọn dự phòng.
Mentor có đứng về phía con không, vì con là người đi học?
Mentor đứng về phía một quyết định có cơ sở. Học sinh là người sống với quyết định nên ý kiến của em rất quan trọng, nhưng bố mẹ thường là người chịu trách nhiệm tài chính và có những lo lắng chính đáng. Mentor giữ cả hai trên bàn.
Bất đồng kéo dài đến sát hạn nộp hồ sơ thì làm sao?
Khi thời gian còn ít, mentor đề xuất danh sách trường giữ được cả hai hướng, như những hệ cho chọn chuyên ngành muộn hoặc nộp vào hai chương trình khác nhau ở các trường khác nhau, kèm một mốc quyết định cuối cùng sau khi có kết quả.
Nộp hồ sơ vào ngành con không muốn có ảnh hưởng gì không?
Có. Bài luận và phỏng vấn dễ lộ sự thiếu động lực, và nếu đậu, rủi ro học không nổi hoặc đổi ngành cao hơn. Mentor nói thẳng rủi ro này với gia đình trước khi chốt danh sách.
Có trường hợp mentor khuyên theo hướng của phụ huynh không?
Có, khi dữ liệu cho thấy học sinh hợp với hướng đó hơn hoặc hướng của em chưa đủ bằng chứng. Mentor không thiên về bên nào; mentor thiên về bằng chứng và về phương án trả lời được nhiều nỗi lo nhất.