Khi con muốn theo nghệ thuật, thiết kế hay kiến trúc, câu hỏi đáng bàn không phải "ngành này có nuôi sống được không", mà là ba câu cụ thể hơn: con có chịu được nhịp học xưởng với phê bình liên tục không, con nhắm tới kiểu nghề nào trong rất nhiều nghề sáng tạo, và kiểu trường nào hợp với con. Mentor Global Gate Pass đặt ba câu này lên bàn cùng gia đình, kèm những đánh đổi thật về thời gian, chi phí và đầu ra, trước khi bàn đến portfolio.
Bài này không hướng dẫn làm portfolio từng bước; nó dành cho giai đoạn trước đó, khi gia đình còn đang quyết có nên đi hướng này hay không, và nếu đi thì đi theo cách nào. Các tình huống trong bài là tình huống minh hoạ, không phải câu chuyện của học sinh cụ thể.
Nỗi lo của phụ huynh có phần đúng, và có phần đã cũ
Nỗi lo lớn nhất của phụ huynh khi con muốn học nghệ thuật là thu nhập không ổn định. Nỗi lo này có phần đúng: nhiều nghề sáng tạo làm theo dự án, thu nhập dao động, và con đường từ sinh viên tới người có tên tuổi thường dài. Không nên xem nhẹ chuyện đó.
Nhưng nỗi lo này cũng có phần đã cũ. Ngành sáng tạo ngày nay không chỉ có hoạ sĩ và nhà điêu khắc. Thiết kế sản phẩm, thiết kế trải nghiệm người dùng, thiết kế đồ hoạ cho thương hiệu, hoạt hình và hiệu ứng, thiết kế nội thất, kiến trúc, minh hoạ, thiết kế thời trang và nhiều nghề khác đều cần người được đào tạo bài bản, và phần lớn trong số đó làm việc trong doanh nghiệp với vị trí rõ ràng.
Điều mentor làm là tách nghệ thuật thuần tuý khỏi các nghề thiết kế ứng dụng, và giúp gia đình nhìn vào đầu ra của từng hướng thay vì gộp tất cả vào một chữ "nghệ thuật". Khi cái nhìn được tách ra, cuộc bàn bạc thường nhẹ hơn nhiều.
Ba câu hỏi mentor đặt cho học sinh
Em có chịu được phê bình liên tục không? Học nghệ thuật và thiết kế ở nhiều nước đi theo kiểu xưởng: em làm, trình bày trước lớp, nhận phê bình, sửa, trình bày lại. Có em lớn lên trong môi trường được khen nhiều, lần đầu bị phê bình gay gắt trước cả lớp thì sốc. Mentor hỏi về những lần em nhận góp ý và em đã làm gì sau đó.
Em thích làm cho mình hay làm cho người khác? Nghệ thuật thuần tuý thiên về biểu đạt cá nhân. Thiết kế thiên về giải bài toán cho người dùng hoặc khách hàng, với ràng buộc về ngân sách, kỹ thuật, thời hạn. Một em thích tự do sáng tác có thể khổ sở khi phải sửa theo ý khách; một em thích giải bài toán có thể chán khi không có đề bài rõ.
Em đã làm đều đặn trong bao lâu? Đam mê nghệ thuật thật thường để lại dấu vết: sổ phác thảo đầy, dự án tự đặt, thời gian luyện tập không ai bắt. Mentor xem dấu vết này để đánh giá mức chắc chắn, không phải để chấm đẹp xấu.
Trường nghệ thuật chuyên hay khoa nghệ thuật trong đại học tổng hợp
Một quyết định lớn là chọn kiểu trường. Bảng dưới mô tả khái quát; từng trường cụ thể có thể khác, và mentor luôn đọc khung chương trình trước khi kết luận.
| Tiêu chí | Trường nghệ thuật, thiết kế chuyên | Khoa trong đại học tổng hợp |
|---|---|---|
| Thời gian ở xưởng | Rất nhiều, gần như cả chương trình | Ít hơn, có thêm môn đại cương |
| Môi trường | Mọi người cùng làm sáng tạo, nhịp căng | Gặp sinh viên nhiều ngành, dễ ghép liên ngành |
| Đổi hướng nếu không hợp | Khó hơn, ít ngành ngoài nghệ thuật | Dễ hơn, có nhiều ngành khác trong trường |
| Hợp với ai | Em đã chắc hướng, có portfolio mạnh | Em còn muốn học rộng hoặc ghép với kỹ thuật, kinh doanh |
| Điều cần kiểm | Mạng lưới với ngành, đầu ra của sinh viên | Khoa có đủ xưởng và giảng viên hành nghề không |
Không kiểu nào tốt hơn kiểu nào. Một em chắc chắn, đã có nhiều năm luyện tập, có thể phát triển rất nhanh trong môi trường trường chuyên. Một em còn phân vân giữa thiết kế và khoa học máy tính có thể được lợi nhiều hơn ở một đại học tổng hợp, nơi em ghép được hai hướng.
Kiến trúc là trường hợp riêng
Kiến trúc thường được xếp chung với nghệ thuật, nhưng đường đi rất khác. Ở nhiều nước, để hành nghề kiến trúc sư cần học chương trình được công nhận, tích luỹ thời gian làm việc có giám sát, và vượt qua kỳ thi hoặc thủ tục đăng ký hành nghề. Tổng thời gian từ lúc vào đại học tới lúc hành nghề độc lập thường dài hơn nhiều ngành khác.
Vì vậy với học sinh muốn theo kiến trúc, mentor kiểm hai thứ. Thứ nhất, chương trình có được cơ quan nghề nghiệp ở nước đó công nhận không, và nếu em định về Việt Nam làm việc, văn bằng có được công nhận theo quy định hiện hành không. Thứ hai, gia đình đã tính đến tổng thời gian và chi phí của cả con đường chưa, không chỉ bậc cử nhân.
Học kiến trúc cũng đòi một tổ hợp năng lực đặc biệt: tư duy không gian, nền toán và vật lý đủ dùng, khả năng vẽ tay và dựng mô hình, và sức bền cho những đợt làm đồ án dài. Mentor dùng phép thử thực hành để kiểm tổ hợp này, chẳng hạn giao em đo vẽ lại một góc nhà và đề xuất cách cải tạo.
Đầu ra nghề: nhìn vào cách người trong nghề kiếm sống
Thay vì hỏi chung "ngành này ra làm gì", mentor đề nghị gia đình nhìn vào ba kiểu đầu ra. Kiểu thứ nhất là làm việc trong doanh nghiệp: công ty thiết kế, phòng thiết kế của doanh nghiệp sản xuất, công ty công nghệ, công ty truyền thông. Đây là kiểu có thu nhập ổn định hơn và phổ biến với các nghề thiết kế ứng dụng.
Kiểu thứ hai là làm tự do theo dự án. Kiểu này linh hoạt nhưng thu nhập dao động, đòi kỹ năng tự tìm khách và quản lý tài chính cá nhân. Nhiều người kết hợp kiểu một và kiểu hai ở các giai đoạn khác nhau.
Kiểu thứ ba là con đường nghệ sĩ: triển lãm, sáng tác, giảng dạy, nhận tài trợ. Đây là con đường dài và cạnh tranh, cần sự kiên trì đặc biệt. Phụ huynh nên biết con đang nhắm kiểu nào, vì mỗi kiểu cần chọn trường và chương trình khác nhau, và mỗi kiểu có mức rủi ro khác nhau.
Khi gia đình cần nói kỹ hơn về đường đi làm, Dương Bảo Khánh, người phụ trách Alumni và nghề nghiệp của Global Gate Pass, có thể tham gia để cùng nhìn vào từng kiểu đầu ra. Global Gate Pass không hứa việc làm cho bất kỳ ngành nào, và cũng không khuyên ai bỏ ngành sáng tạo chỉ vì thu nhập khởi điểm.
Những khoản thời gian và chi phí riêng của ngành sáng tạo
Vật liệu và dụng cụ. Nhiều chương trình nghệ thuật và thiết kế đòi sinh viên tự mua vật liệu cho đồ án: giấy, màu, vải, gỗ, vật liệu dựng mô hình, chi phí in ấn khổ lớn. Khoản này không nằm trong học phí và thay đổi theo ngành, nên gia đình nên hỏi trường hoặc sinh viên khoá trên để có ước lượng.
Máy tính và phần mềm. Thiết kế, kiến trúc, hoạt hình thường cần máy tính đủ mạnh và phần mềm chuyên dụng. Một số trường có phòng máy và giấy phép phần mềm cho sinh viên, một số để sinh viên tự trang bị. Đây là câu hỏi đáng đưa vào danh sách khi so sánh trường.
Thời gian ở xưởng. Nhịp học xưởng thường kéo dài ngoài giờ lên lớp, nhất là vào mùa nộp đồ án. Điều này ảnh hưởng tới thời gian làm thêm và nghỉ ngơi. Gia đình không nên tính tiền làm thêm của con vào kế hoạch tài chính chính, đặc biệt với ngành có khối lượng đồ án lớn.
Thời gian dựng nghề sau tốt nghiệp. Ở nhiều nghề sáng tạo, vài năm đầu là giai đoạn dựng tên và dựng portfolio nghề. Gia đình nên chuẩn bị tinh thần rằng thu nhập ổn định có thể đến chậm hơn một số ngành khác, và đó là đặc điểm của nghề chứ không phải dấu hiệu con chọn sai.
Tình huống minh hoạ: từ "con muốn vẽ" đến một hướng cụ thể
Tình huống minh hoạ: một học sinh lớp 10 vẽ rất nhiều từ nhỏ, muốn học mỹ thuật. Bố mẹ lo vì không hình dung được con sẽ làm gì. Trong buổi khám phá, mentor thấy em vẽ nhân vật và cảnh nền cho truyện tự viết, hay tự làm những đoạn hoạt hình ngắn trên điện thoại.
Mentor đề nghị em thử ba hướng trong vài tuần: minh hoạ cho một câu chuyện ngắn, làm một đoạn hoạt hình ngắn có cốt truyện, và thiết kế giao diện cho một ứng dụng tưởng tượng. Em say mê nhất với hoạt hình, phần kể chuyện bằng hình ảnh động. Hướng của em được thu hẹp lại thành hoạt hình và kể chuyện bằng hình ảnh.
Với hướng này, gia đình được xem các kiểu nghề cụ thể như hoạ sĩ hoạt hình ở xưởng sản xuất, thiết kế nhân vật cho trò chơi, làm hình ảnh động cho quảng cáo. Nỗi lo của bố mẹ không biến mất, nhưng chuyển từ "con sẽ làm gì" sang "con cần chương trình nào có mối liên hệ với xưởng sản xuất và thực tập". Đó là câu hỏi giải được.
Bắt đầu thế nào
Nếu con đang muốn theo hướng sáng tạo, việc đầu tiên không phải là vội làm portfolio, mà là làm rõ con muốn đi kiểu nghề nào và kiểu trường nào. Portfolio sau đó được xây có chủ đích, đúng yêu cầu của chương trình, thay vì gom tất cả những gì con từng vẽ.
Gia đình cũng nên để ý mốc thời gian. Nhiều chương trình nghệ thuật và thiết kế yêu cầu portfolio với số lượng và kiểu tác phẩm nhất định, có trường còn có vòng phỏng vấn hoặc bài thi năng khiếu. Làm một portfolio tốt thường cần nhiều tháng, nên quyết định hướng đi nên có từ khoảng lớp 10 hoặc đầu lớp 11. Yêu cầu cụ thể của từng trường luôn cần kiểm trên trang chính thức.
Buổi tư vấn đầu tiên sáu mươi phút, miễn phí và không ràng buộc là chỗ phù hợp để mang theo một số tác phẩm của con và cùng mentor bàn ba câu hỏi ở đầu bài. Đặt lịch qua form ở trang Liên hệ.
Câu hỏi thường gặp
Không có năng khiếu từ nhỏ có học thiết kế được không?
Có, đặc biệt với các nghề thiết kế ứng dụng như thiết kế trải nghiệm người dùng hay thiết kế sản phẩm, nơi tư duy giải vấn đề quan trọng ngang kỹ năng vẽ. Nhưng em cần thời gian luyện tập để có portfolio đạt yêu cầu, nên bắt đầu sớm.
Học nghệ thuật ở nước ngoài có cần IELTS cao không?
Mỗi trường có yêu cầu tiếng Anh riêng, thường được công bố rõ trên trang tuyển sinh. Dù yêu cầu có thể thấp hơn một số ngành khác, em vẫn cần đủ tiếng Anh để trình bày ý tưởng và nhận phê bình trong xưởng, nên không nên chỉ nhắm mức tối thiểu.
Có nên học kiến trúc nếu chưa chắc muốn làm kiến trúc sư?
Cần cân nhắc kỹ, vì con đường kiến trúc dài và khối lượng lớn. Nếu em chỉ thích thiết kế không gian, có thể xem thêm thiết kế nội thất, thiết kế đô thị hay các chương trình nghiên cứu kiến trúc không dẫn thẳng tới hành nghề, tuỳ hệ của từng nước.
Có nên ghép nghệ thuật với ngành khác không?
Thường là lựa chọn tốt nếu em có hai mối quan tâm thật. Thiết kế kèm khoa học máy tính, nghệ thuật kèm kinh doanh, kiến trúc kèm kỹ thuật bền vững đều là những tổ hợp có đầu ra rõ. Ghép giúp em có lợi thế riêng.
Học sinh nghệ thuật có xin được học bổng không?
Có. Nhiều trường xét học bổng dựa trên portfolio và hồ sơ học tập. Một portfolio mạnh có thể là yếu tố quyết định. Mức và điều kiện cụ thể thay đổi theo trường và theo năm, cần kiểm trên trang chính thức.
Phụ huynh nên làm gì nếu vẫn lo sau khi đã bàn kỹ?
Có thể đề xuất một phương án giữ cửa mở như đại học tổng hợp có khoa thiết kế, hoặc chương trình có thực tập rõ. Điều không nên là ép con bỏ hẳn hướng sáng tạo, vì động lực học là thứ khó lấy lại khi đã mất.