Bài luận "Why us" tốt nối một điều cụ thể về học sinh với một điều cụ thể về trường, và chỉ đúng với cặp học sinh – trường đó. Phép thử đơn giản nhất: đổi tên trường trong bài sang một trường khác cùng hạng; nếu bài vẫn đúng, bài chưa làm được việc. Phần lớn bài "Why us" thất bại không vì viết dở mà vì tìm hiểu trường quá nông, chỉ dừng ở xếp hạng, vị trí và lời giới thiệu trên trang chủ.
Nhiều trường ở Mỹ yêu cầu dạng bài này trong phần bài luận phụ, với giới hạn thường ngắn hơn bài chính nhiều. Bài này đi qua cách mentor Global Gate Pass hướng dẫn học sinh tìm hiểu một trường, cách chọn hai tới ba điểm nối, cách dựng bài trong giới hạn ngắn, và những lỗi làm bài "Why us" trở nên vô hình. Chị Lâm Hà Phương, mentor phụ trách Mỹ và Canada, là người dẫn phần bài luận phụ cho hồ sơ Bắc Mỹ.
Trường hỏi "Why us" để biết điều gì
Câu hỏi bề mặt là "vì sao em chọn trường này", nhưng điều trường muốn biết sâu hơn là: học sinh có hiểu trường đủ để biết mình sẽ làm gì ở đây không, và học sinh sẽ đóng góp gì cho cộng đồng trường. Một số trường còn dùng dạng bài này để đoán mức độ quan tâm thật của học sinh — học sinh nộp vì thật sự muốn đến, hay chỉ vì trường nằm trong danh sách xếp hạng.
Điều này giải thích vì sao những câu như "trường có chương trình đào tạo xuất sắc", "đội ngũ giảng viên giàu kinh nghiệm", "môi trường đa dạng" gần như vô giá trị. Trường đã biết những điều đó về mình. Câu hỏi là học sinh sẽ dùng những điều đó thế nào, cụ thể tới mức nào.
Ở góc nhìn của mentor, "Why us" còn là bài kiểm tra danh sách trường. Nếu học sinh không viết được bài "Why us" tốt cho một trường sau khi đã tìm hiểu kỹ, đó có thể là dấu hiệu trường không thật sự hợp, và nên cân nhắc lại có nên nộp không. Danh sách trường của Global Gate Pass được dựng để mỗi trường có lý do riêng, nên bài "Why us" thường đi ra từ chính lý do đó.
Tìm hiểu một trường trong ba tới bốn giờ
Mentor giao cho học sinh một quy trình tìm hiểu có cấu trúc cho mỗi trường cần viết "Why us". Mục tiêu không phải đọc hết mọi thứ mà là tìm được những điểm nối thật.
- Đọc cấu trúc chương trình của ngành dự định: môn bắt buộc, môn tự chọn, có chuyên ngành hẹp không, có yêu cầu đề án tốt nghiệp không. Ghi lại hai, ba môn học sinh thật sự muốn học và vì sao.
- Tìm hiểu chương trình giáo dục chung hoặc yêu cầu ngoài ngành: một số trường có cấu trúc giáo dục khai phóng chặt, số khác cho tự do gần như hoàn toàn. Điều này ảnh hưởng tới cách học sinh sẽ học.
- Xem các cơ hội nghiên cứu cho sinh viên đại học: trường có chương trình cho sinh viên năm đầu tham gia nghiên cứu không, cách đăng ký thế nào.
- Đọc về đời sống sinh viên: câu lạc bộ, tổ chức sinh viên, nhà ở, truyền thống riêng của trường. Chọn những thứ nối với hoạt động học sinh đang làm.
- Tìm hiểu các chương trình đặc thù: học kỳ trao đổi, thực tập bắt buộc, học kỳ làm việc xen kẽ, các trung tâm liên ngành.
- Tham dự buổi giới thiệu trực tuyến của trường nếu có, ghi lại những câu hỏi sinh viên và cán bộ tuyển sinh trả lời — đôi khi một chi tiết nhỏ ở đây trở thành điểm nối hay nhất.
- Ghi tất cả vào một bảng với ba cột: điều cụ thể về trường, điều cụ thể về học sinh, mối nối giữa hai bên.
Học sinh hay bỏ qua bước cuối và chỉ thu thập thông tin. Bảng ba cột buộc em phải nghĩ về mối nối, và chính mối nối mới là nội dung của bài, không phải thông tin về trường.
Mối nối yếu và mối nối mạnh
Bảng dưới minh hoạ sự khác nhau giữa một mối nối chung chung và một mối nối cụ thể, với một học sinh giả định muốn học khoa học môi trường. Tên chương trình được viết chung vì đây là ví dụ, không phải thông tin về một trường cụ thể.
| Mối nối yếu | Mối nối mạnh hơn | Vì sao mạnh hơn |
|---|---|---|
| Trường có ngành khoa học môi trường tốt | Môn thực địa về hệ thống nước đô thị ở năm hai, nối với việc em đã tự đo độ đục nước kênh gần nhà | Cho thấy học sinh đã đọc chương trình và có lý do cá nhân |
| Trường có nhiều cơ hội nghiên cứu | Chương trình nghiên cứu mùa hè cho sinh viên năm nhất, em muốn tiếp tục câu hỏi về nước mưa và ô nhiễm | Có kế hoạch cụ thể, nối với điều học sinh đang làm |
| Trường ở thành phố lớn, nhiều cơ hội | Vị trí gần các dự án quản lý nước của thành phố, nơi sinh viên có thể thực tập | Lý do vị trí gắn với mục tiêu học tập, không chỉ là sở thích |
| Trường có cộng đồng sinh viên đa dạng | Câu lạc bộ sinh viên làm dự án nước sạch ở các cộng đồng, nơi em có thể đóng góp kinh nghiệm từ dự án ở quê | Cho thấy học sinh sẽ mang gì tới, không chỉ nhận |
Mối nối mạnh luôn có hai vế: một điều cụ thể về trường và một điều cụ thể về học sinh. Thiếu vế nào, mối nối trở thành chung chung.
Dựng bài trong giới hạn ngắn
Giới hạn của bài "Why us" thường ngắn hơn bài chính rất nhiều, có trường cho vài trăm từ, có trường chỉ cho khoảng một trăm hoặc ít hơn. Với giới hạn ngắn, cấu trúc phải gọn: một câu mở nối thẳng học sinh với trường, hai hoặc ba điểm nối mạnh nhất được triển khai, một câu kết về điều học sinh sẽ mang tới. Không có chỗ cho đoạn dẫn dắt hay cảnh mở dài.
Sai lầm phổ biến là cố nhét càng nhiều chi tiết về trường càng tốt, biến bài thành một danh sách tên môn học, tên câu lạc bộ, tên chương trình. Bài như vậy cho thấy học sinh đã tìm hiểu, nhưng không cho thấy học sinh nghĩ gì. Mentor khuyên chọn ít điểm nối hơn và đi sâu hơn: hai điểm nối được giải thích rõ lý do tốt hơn sáu điểm chỉ được nêu tên.
Câu kết của bài "Why us" nên nhìn về điều học sinh sẽ làm hoặc mang tới, không lặp lại rằng em rất muốn được nhận. Một câu kết cụ thể — em sẽ tham gia nhóm nào, tiếp tục câu hỏi nào, đóng góp kỹ năng gì cho một hoạt động của trường — để lại ấn tượng về một người đã hình dung được mình ở đó, thay vì một người đang xin vào.
Với những trường hỏi gộp "vì sao chọn trường và chọn ngành", bài cần cân bằng giữa động lực với ngành và lý do chọn trường cụ thể. Học sinh hay viết quá nhiều về ngành — vì phần này dễ hơn — và quá ít về trường. Mentor yêu cầu ít nhất một nửa bài nói về những điều chỉ đúng với trường đó.
Những lỗi làm bài "Why us" trở nên vô hình
Khen trường. Bài đầy tính từ ca ngợi trường. Trường không cần được khen; trường cần biết học sinh sẽ làm gì ở đó.
Nhắc xếp hạng và danh tiếng. Nói trường có thứ hạng cao hay nổi tiếng là cách nhanh nhất cho thấy học sinh chưa tìm hiểu sâu, và vô tình gợi ý học sinh chọn trường vì danh tiếng.
Chỉ nói về thành phố, thời tiết, khuôn viên. Những lý do này có thể thật nhưng không liên quan tới việc học. Nếu nhắc, chỉ nên nhắc khi nối được với mục tiêu học tập hoặc hoạt động.
Nhắc tên giáo sư một cách hời hợt. Nêu tên một giáo sư mà không giải thích vì sao công việc của họ liên quan tới học sinh thường phản tác dụng. Với bậc đại học, nên nói về chương trình, môn học, cơ hội hơn là cá nhân giảng viên.
Dùng lại bài cho nhiều trường chỉ đổi tên. Người đọc nhận ra ngay khi các chi tiết quá chung, và rủi ro lớn nhất là quên đổi tên trường ở một chỗ — lỗi này xảy ra nhiều hơn học sinh tưởng.
Chép lại lời giới thiệu trên trang của trường. Câu chữ quảng bá của trường nằm trong bài học sinh nghe lạc giọng và cho thấy học sinh chỉ đọc lướt.
Tình huống minh hoạ: viết "Why us" cho mười trường trong một mùa
Tình huống giả định: một học sinh nộp mười trường ở Mỹ, bảy trường có yêu cầu bài "Why us" với giới hạn khác nhau. Em bắt đầu bằng cách viết một bài chung rồi định sửa cho từng trường. Sau ba bài, em nhận ra mỗi bài đều nghe giống nhau và không trường nào nổi lên.
Mentor đề nghị đổi cách: dành một buổi cho mỗi trường để làm bảng ba cột trước, không viết gì. Khi đã có bảy bảng, em thấy rõ hai trường có rất ít điểm nối thật; sau khi bàn với gia đình, em bỏ một trường khỏi danh sách và đổi một trường khác có chương trình hợp hơn. Năm trường còn lại, mỗi trường có những điểm nối riêng, và bài viết đi ra từ đó nhanh hơn nhiều so với việc sửa bài chung.
Cách chia việc cũng thay đổi. Thay vì viết bảy bài cùng lúc, em làm theo thứ tự hạn nộp, mỗi tuần hai bài, và bắt đầu từ trường em hiểu rõ nhất để có một bài mẫu tốt làm chuẩn cho các bài sau. Những trường có câu hỏi gần giống nhau được viết liền nhau để em không phải chuyển đầu óc quá nhiều, nhưng mỗi bài vẫn đi ra từ bảng ba cột riêng của trường đó. Mentor đọc từng bài với một câu hỏi duy nhất: nếu đổi tên trường, bài có còn đúng không.
Bài học từ tình huống này không chỉ là cách viết. Bài "Why us" buộc học sinh tìm hiểu từng trường nghiêm túc, và quá trình đó đôi khi làm thay đổi chính danh sách trường — điều tốt cho học sinh, vì cuối cùng em sẽ học ở một trong những trường đó bốn năm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nêu tên giáo sư trong bài "Why us" bậc đại học không?
Có thể, nhưng chỉ khi học sinh đã đọc về công việc của giáo sư đó và có lý do cụ thể. Với bậc đại học, giáo sư có thể nghỉ phép, chuyển trường hoặc không dạy sinh viên năm đầu, nên đặt cả bài vào một người là rủi ro. Nói về chương trình, môn học và cơ hội nghiên cứu thường an toàn và thuyết phục hơn.
Chưa từng đến thăm trường thì có viết "Why us" tốt được không?
Được. Phần lớn học sinh quốc tế chưa đến thăm trường trước khi nộp, và người đọc tuyển sinh biết điều đó. Buổi giới thiệu trực tuyến, trang của khoa, các bài viết của sinh viên trên trang của trường và trao đổi với cựu sinh viên đủ để tìm điểm nối thật.
Có nên nhắc tới việc anh chị hoặc người quen đã học ở trường không?
Có thể nhắc nếu trải nghiệm của họ giúp học sinh hiểu trường hơn và dẫn tới một điểm nối cụ thể. Nhưng không nên để bài dựa vào mối quan hệ đó, vì trường muốn biết vì sao chính học sinh hợp với trường. Một câu là đủ, phần còn lại nói về học sinh.
Bài "Why us" có quan trọng bằng bài luận chính không?
Mức độ quan trọng khác nhau tuỳ trường, nhưng với các trường có tỷ lệ chọn lọc cao, bài luận phụ được đọc kỹ và có thể là chỗ phân biệt giữa những hồ sơ tương đương. Ngoài ra, bài "Why us" kém cho thấy học sinh không thật sự quan tâm tới trường — một tín hiệu có thể ảnh hưởng tới đánh giá chung.
Có nên viết "Why us" cho trường ở nhóm chắc chắn đậu một cách qua loa không?
Không nên. Trường ở nhóm chắc chắn vẫn đọc bài và vẫn đánh giá mức độ quan tâm, nhất là khi xét học bổng. Học sinh được nhận ở trường nhóm chắc chắn thường là ứng viên mạnh của trường đó, và một bài viết qua loa làm mất đi lợi thế ấy đúng lúc trường đang cân nhắc ai đáng được hỗ trợ thêm.