Học sinh lớp 9, lớp 10 chưa chọn được nước du học là chuyện bình thường, và chưa cần chọn. Việc cần làm ở giai đoạn này là giữ cho mọi cửa còn mở: học bạ ổn định và có xu hướng đi lên, tiếng Anh học thuật vững, một hai hoạt động có chiều sâu, và không bỏ những môn mà một số khu vực xét làm môn tiên quyết. Mốc chốt khu vực thường rơi vào lớp 10 đến đầu lớp 11, tuỳ nước.
Bài này dành cho phụ huynh có con đang ở đầu cấp ba và muốn biết nên làm gì khi chưa quyết được Mỹ, Anh, Canada, Úc hay một nước châu Âu, châu Á. Nội dung theo cách mentor Global Gate Pass làm việc với các gia đình đến sớm: ít buổi, nhịp thưa, tập trung vào những quyết định khó đảo ngược.
Chưa chọn nước không phải vấn đề, khoá cửa sớm mới là vấn đề
Ở tuổi mười bốn, mười lăm, sở thích và năng lực của học sinh còn thay đổi nhiều. Ép chọn nước quá sớm thường dẫn tới hai kiểu sai: hoặc chọn theo cảm tính của bố mẹ, theo nơi có người quen, hoặc chọn rồi dồn hết sức chuẩn bị cho một khu vực, để khi đổi ý ở lớp mười một thì thiếu đúng những thứ khu vực mới cần.
Điều đáng lo hơn là những quyết định nhỏ ở lớp chín, lớp mười vô tình đóng một cánh cửa mà không ai để ý. Bỏ môn khoa học khi lên lớp mười có thể làm khó việc vào ngành kỹ thuật ở những nơi xét môn tiên quyết; để điểm sụt một năm vì mải luyện thi chứng chỉ có thể thành vết khó giải thích trong hồ sơ Mỹ; chuyển chương trình học giữa chừng mà không tính trước có thể khiến học bạ khó đọc với trường nước ngoài.
Vì vậy câu hỏi mentor đặt ở giai đoạn này không phải là nên đi nước nào, mà là quyết định nào sắp tới khó đảo ngược, và làm sao để nó không khoá cửa nào.
Những thứ khu vực nào cũng đọc
Dù cuối cùng học sinh chọn Mỹ hay Úc, Anh hay Đức, có một nhóm nền mà gần như mọi hệ thống tuyển sinh đều nhìn vào. Đầu tư vào nhóm này ở lớp chín, lớp mười không bao giờ phí:
- Học bạ ổn định, có xu hướng đi lên. Một năm điểm thấp có thể giải thích, nhưng một học bạ đều tay hoặc tăng dần luôn dễ đọc hơn; với nhiều khu vực, điểm các môn ở lớp mười một, lớp mười hai còn quan trọng hơn.
- Tiếng Anh học thuật thật, không chỉ điểm thi. Khả năng đọc tài liệu dài, viết đoạn lập luận và trình bày bằng tiếng Anh là nền cho cả bài luận, phỏng vấn lẫn việc học năm đầu ở bất kỳ nước nào dạy bằng tiếng Anh.
- Các môn nền cho ngành có thể chọn. Toán và các môn khoa học tự nhiên ở mức vững giữ cửa cho kỹ thuật, khoa học, kinh tế định lượng; môn văn và xã hội vững giữ cửa cho luật, truyền thông, khoa học xã hội.
- Một hai hoạt động có chiều sâu. Không cần nhiều; cần thấy học sinh theo đuổi được một việc qua thời gian và có đóng góp thật. Thứ này dùng được cho Mỹ, cho bài viết UCAS, cho phỏng vấn học bổng.
- Thói quen tự học và tự quản lý thời gian. Không hệ thống nào đo trực tiếp, nhưng nó hiện ra trong thư giới thiệu, trong chất lượng hồ sơ và trong năm đầu đi học.
Nhóm nền này cũng là lý do mentor ít khi khuyên đi luyện thi chứng chỉ quá sớm. Kết quả IELTS thường được trường chấp nhận trong khoảng hai năm kể từ ngày thi, nên một điểm thi ở lớp chín hiếm khi còn dùng được vào mùa nộp.
Quyết định ở lớp 9, lớp 10 và cửa nào bị ảnh hưởng
Bảng dưới là các quyết định gia đình hay gặp ở đầu cấp ba, kèm khu vực chịu ảnh hưởng nhiều nhất. Mục đích là để nhận ra quyết định nào cần cân nhắc kỹ trước khi làm.
| Quyết định | Khu vực chịu ảnh hưởng nhiều | Cách mentor thường khuyên |
|---|---|---|
| Chọn tổ hợp môn khi lên lớp mười | Canada, Úc, Anh và các nước xét môn tiên quyết theo ngành | Giữ toán và ít nhất một môn khoa học ở mức vững nếu chưa loại trừ ngành kỹ thuật, khoa học |
| Chuyển sang chương trình quốc tế hay giữ chương trình Việt Nam | Mọi khu vực, đặc biệt Anh và Đức vì cách công nhận đầu vào | Quyết định dựa trên việc học sinh học được trong chương trình nào, không chỉ vì nghĩ chương trình quốc tế dễ đi hơn |
| Bắt đầu một ngoại ngữ thứ hai như tiếng Đức, Nhật, Hàn, Pháp | Đức, Nhật, Hàn, Pháp nếu định học bằng tiếng bản địa | Bắt đầu khi học sinh thật sự có hứng thú; ngôn ngữ cần nhiều năm nên đây là cửa nên mở sớm nếu có ý định |
| Đi du học trung học từ lớp mười | Mọi khu vực, vì học bạ và môi trường thay đổi | Chỉ khi học sinh sẵn sàng tự lập; đây là quyết định riêng cần cân nhắc kỹ, không phải bước đệm mặc định |
| Luyện thi chứng chỉ chuẩn hoá ngay lớp chín | Mỹ, Anh, Úc nếu điểm cũ hết hạn hoặc điểm học bạ bị ảnh hưởng | Ưu tiên học tiếng Anh thật và giữ học bạ; thi chứng chỉ khi gần mùa nộp |
Không quyết định nào trong bảng là sai tuyệt đối. Điểm chung là mỗi quyết định nên được làm có chủ ý, sau khi đã biết nó mở cửa nào và có thể khép cửa nào.
Mốc chốt khu vực: nước nào cần quyết sớm hơn
Dù giữ nhiều cửa mở, đến một lúc vẫn phải chốt, vì mỗi khu vực cần một lượng thời gian chuẩn bị riêng. Khung mentor thường dùng, tính cho bậc đại học:
- Các nước học bằng tiếng bản địa như Đức, Nhật, Hàn Quốc, Pháp: nên chốt sớm nhất, thường từ lớp mười, vì cần nhiều năm học ngôn ngữ; ở Đức còn cần tính tới cách bằng tốt nghiệp được công nhận và khả năng phải học dự bị.
- Mỹ: nên chốt khoảng cuối lớp mười đến đầu lớp mười một, vì hồ sơ xét toàn diện cần thời gian xây hoạt động, quyết định thi chuẩn hoá và chuẩn bị bài luận từ mùa hè trước năm cuối.
- Anh: có thể chốt muộn hơn một chút, khoảng lớp mười một, nhưng phải chắc ngành vì bài viết UCAS xoay quanh ngành học và học sinh vào thẳng chuyên ngành từ năm nhất.
- Canada, Úc, New Zealand: có thể chốt muộn nhất trong nhóm, nhiều khi ở lớp mười hai, miễn là học bạ và các môn tiên quyết đã vững; dù vậy học bổng thường đòi nộp sớm.
Thứ tự này cho thấy một chiến lược đơn giản: nếu còn phân vân giữa một nước học bằng tiếng bản địa và một nước nói tiếng Anh, nên quyết câu đó trước, vì nó đòi chuẩn bị dài nhất. Các lựa chọn trong nhóm nói tiếng Anh có thể để mở lâu hơn.
Mentor làm gì ở giai đoạn sớm
Với gia đình đến khi con đang ở lớp chín, lớp mười, Global Gate Pass không làm theo nhịp của một hồ sơ sắp nộp. Nhịp gặp thưa hơn, thường mỗi học kỳ một lần, và mỗi buổi tập trung vào một hai quyết định sắp tới. Buổi đầu dành để nghe: học sinh thích học gì, ghét gì, đã làm gì ngoài giờ học, bố mẹ kỳ vọng gì và ngân sách dự kiến ở khoảng nào.
Sau buổi đầu, mentor ghi lại những cửa đang mở và những cửa cần giữ trong một bản kế hoạch ngắn. Học sinh được khuyến khích giữ một nhật ký hoạt động đơn giản, ghi việc đã làm, vai trò và điều học được; đến mùa nộp, nhật ký này thành ngân hàng chất liệu quý cho bài viết, đỡ hơn nhiều so với cố nhớ lại ba năm.
Về tiếng Anh, giáo viên luyện thi Hoàng Đức Anh trong đội ngũ có thể đánh giá trình độ và gợi ý cách học, nhưng ở lớp chín, lớp mười trọng tâm là đọc, viết và nói học thuật chứ không phải mẹo làm bài. Mentor cũng nói thẳng khi thấy học sinh chưa có động lực đi du học: khi đó việc tốt nhất là chờ, quan sát, chứ không phải đẩy nhanh.
Tình huống minh hoạ: thích khoa học, bố mẹ phân vân giữa Úc và Mỹ
Tình huống dưới đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách làm. Một học sinh lớp chín học khá các môn tự nhiên, thích làm thí nghiệm, tiếng Anh ở mức trung bình khá. Bố mẹ nghiêng về Úc vì gần và có người quen, nhưng cũng nghe nói Mỹ có nhiều học bổng cho học sinh giỏi khoa học.
Mentor không chọn thay. Kế hoạch giữ cả hai cửa: lên lớp mười giữ toán và hai môn khoa học, vì Úc xét môn tiên quyết cho ngành khoa học và Mỹ đánh giá độ khó chương trình học; tìm một hoạt động khoa học có chiều sâu như dự án nghiên cứu nhỏ cùng giáo viên hoặc câu lạc bộ, thay vì đi nhiều cuộc thi rời rạc; đầu tư tiếng Anh học thuật qua đọc và viết. Cuối lớp mười, mentor cùng gia đình nhìn lại học bạ, mức tiếng Anh và hứng thú của học sinh để quyết có xây hồ sơ Mỹ hay không, vì Mỹ là khu vực cần chốt sớm hơn.
Nếu đến lúc đó học sinh không muốn viết bài luận dài và thích một lộ trình rõ ràng, học thẳng chuyên ngành, cửa Úc vẫn mở nguyên vẹn. Nếu học sinh phát triển tốt và hứng thú với cách học khai phóng, cửa Mỹ cũng chưa bị khép vì những năm trước đã được chuẩn bị đúng hướng.
Đặt lịch buổi định hướng đầu tiên
Buổi đầu sáu mươi phút với mentor Global Gate Pass là miễn phí và không ràng buộc, kể cả với gia đình chưa có ý định nộp hồ sơ trong vài năm tới. Với học sinh lớp chín, lớp mười, mục tiêu của buổi này là nhận ra những quyết định sắp tới cần cân nhắc, chứ không phải ký một gói dịch vụ.
Sau buổi đầu, gia đình nhận một ghi chú ngắn: những cửa đang mở với hồ sơ hiện tại, quyết định nào sắp tới cần cân nhắc kỹ, và mốc gặp lại hợp lý. Gia đình có thể dừng ở đó và tự theo dõi, hoặc hẹn mentor gặp lại vào học kỳ sau khi có học bạ mới; không có buổi nào bắt buộc phải ký tiếp.
Mang theo học bạ hoặc bảng điểm gần nhất, kết quả tiếng Anh nếu có, và để học sinh tự kể về những gì mình thích làm. Đặt lịch qua form ở trang Liên hệ; buổi có thể làm trực tiếp tại văn phòng ở TP.HCM hoặc trực tuyến với gia đình ở tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Lớp chín đã nên thi IELTS chưa?
Thường là chưa cần. Kết quả IELTS thường được trường chấp nhận trong khoảng hai năm, nên điểm thi ở lớp chín hiếm khi còn dùng được vào mùa nộp. Học tiếng Anh học thuật thật ở giai đoạn này có giá trị hơn một điểm thi sớm.
Chuyển sang chương trình quốc tế có giúp đi du học dễ hơn không?
Không mặc nhiên. Chương trình quốc tế có lợi về ngôn ngữ và cách học, nhưng học bạ chương trình Việt Nam vẫn được nhiều trường nước ngoài đọc. Quan trọng là học sinh học tốt trong chương trình nào; chuyển giữa chừng mà kết quả đi xuống là thiệt.
Có nên cho con đi trại hè nước ngoài để chọn nước không?
Một chuyến ngắn có thể giúp học sinh hình dung môi trường, nhưng không đủ để quyết định cả khoá học nhiều năm. Nếu đi, nên chọn chương trình có nội dung học thuật và coi đó là trải nghiệm, không phải phép thử quyết định.
Bao giờ thì nên ký hợp đồng dịch vụ với đơn vị tư vấn?
Thường là khi đã gần chốt khu vực và cần bắt đầu xây hồ sơ có lịch, khoảng lớp mười đến lớp mười một tuỳ nước. Trước đó, vài buổi định hướng thưa là đủ; Global Gate Pass không khuyên gia đình ký sớm khi chưa cần.
Học sinh chưa biết thích ngành gì thì làm sao chọn môn khi lên lớp mười?
Giữ các môn nền rộng nhất có thể, đặc biệt toán và ít nhất một môn khoa học, vì đó là những cửa khó mở lại sau. Đồng thời cho học sinh thử vài hoạt động khác nhau để sở thích lộ ra dần.
Gia đình ở tỉnh có làm việc với mentor được không?
Được. Các buổi định hướng có thể làm trực tuyến, và với học sinh lớp chín, lớp mười, nhịp gặp thưa nên hình thức trực tuyến thường rất thuận tiện cho gia đình.