Mentor Global Gate Pass khuyên đi hai chặng (thạc sĩ nghiên cứu rồi mới tiến sĩ) khi hồ sơ rơi vào một trong bốn trường hợp: chưa có kinh nghiệm nghiên cứu đủ để thuyết phục người hướng dẫn, muốn đổi hướng sang lĩnh vực khác với ngành đại học, điểm đại học chưa đủ mạnh cho chương trình tiến sĩ cạnh tranh, hoặc cần thư giới thiệu từ giảng viên quốc tế. Ngược lại, khi đã có khoá luận tốt, có công bố hoặc kinh nghiệm trợ lý nghiên cứu, và nhắm hệ thống cho phép nộp thẳng từ cử nhân như Mỹ, đi thẳng thường tiết kiệm được vài năm.
Thạc sĩ nghiên cứu có nhiều tên gọi: MRes, MPhil ở Anh; thạc sĩ nghiên cứu hai năm ở Hà Lan và một số nước châu Âu; master by research ở Úc; thạc sĩ có luận văn ở Canada, Nhật, Hàn. Cách tổ chức và quan hệ với tiến sĩ khác nhau theo nước. Bài này không giới thiệu từng loại, mà đi vào câu hỏi mentor phải trả lời cùng học viên: đi thẳng hay đi hai chặng, và nếu hai chặng thì chặng đầu phải làm gì để chặng sau thành công.
Đi thẳng hay đi hai chặng: so sánh theo các yếu tố quyết định
Bảng dưới là các yếu tố mentor cân khi học viên hỏi câu này. Không có yếu tố nào tự quyết định; mentor xem cả bức tranh.
| Yếu tố | Nghiêng về đi thẳng | Nghiêng về đi hai chặng |
|---|---|---|
| Kinh nghiệm nghiên cứu | Đã có khoá luận tốt, công bố hoặc làm trợ lý nghiên cứu | Chưa từng tự làm một dự án nghiên cứu trọn vẹn |
| Hướng nghiên cứu | Cùng hướng với ngành đại học | Đổi sang lĩnh vực mới, cần nền tảng mới |
| Hệ thống nước đến | Mỹ và một số nơi nhận tiến sĩ từ cử nhân | Nhiều nước châu Âu, Anh thường kỳ vọng có thạc sĩ trước |
| Thư giới thiệu | Có giảng viên hiểu rõ năng lực nghiên cứu | Chỉ có thư chung chung, cần người hướng dẫn quốc tế viết |
| Tài chính | Tiến sĩ có tài trợ trọn gói ngay | Có học bổng thạc sĩ, hoặc gia đình chịu được thêm một chặng |
| Độ chắc chắn về nghề nghiệp | Đã chắc muốn theo học thuật hay nghiên cứu | Còn muốn thử trước khi cam kết nhiều năm |
Mentor lưu ý điểm cuối: thạc sĩ nghiên cứu không chỉ là bước đệm, nó còn là cách thử. Nhiều học viên đi chặng đầu và nhận ra mình hợp với công việc ứng dụng hơn. Đó không phải thất bại; đó là một quyết định có căn cứ thay cho một cam kết năm năm dựa trên tưởng tượng.
Hiểu đúng quan hệ giữa thạc sĩ và tiến sĩ ở từng hệ thống
Trước khi bàn đi thẳng hay đi hai chặng, mentor giải thích cho học viên rằng mỗi hệ thống nhìn thạc sĩ một cách khác nhau. Nhầm điểm này dẫn đến kế hoạch sai từ gốc.
Ở Mỹ, chương trình tiến sĩ thường nhận người có bằng cử nhân, và năm đầu, năm hai gồm học phần tương đương thạc sĩ. Người có thạc sĩ từ nơi khác nộp vào vẫn thường học lại một phần. Vì vậy với Mỹ, thạc sĩ trước tiến sĩ không bắt buộc; giá trị của nó nằm ở chỗ làm hồ sơ mạnh hơn, không phải ở chỗ rút ngắn thời gian tiến sĩ.
Ở Anh, tiến sĩ thường tập trung vào nghiên cứu ngay từ đầu, và nhiều chương trình kỳ vọng ứng viên đã có thạc sĩ, nhất là trong khoa học xã hội và nhân văn. Một số chương trình đào tạo tiến sĩ có cấu trúc ghép năm thạc sĩ nghiên cứu với tiến sĩ. Mentor Nguyễn Thanh Trí, phụ trách Anh và Ireland, đọc kỹ từng chương trình để biết có mô hình ghép này không.
Ở nhiều nước châu Âu như Hà Lan, Đức, các nước Bắc Âu, tiến sĩ thường là vị trí có hợp đồng, và ứng viên gần như luôn cần thạc sĩ. Ở Úc, đường vào tiến sĩ có thể qua năm Honours sau cử nhân hoặc qua thạc sĩ có thành phần nghiên cứu. Mentor Phạm Khánh Linh với châu Âu và Bùi Hoàng Nam với Úc, New Zealand dựng lộ trình theo đúng quy định đầu vào hiện hành của từng trường.
Ở Nhật, Hàn, Đài Loan, thạc sĩ và tiến sĩ thường là hai chương trình tách biệt, và đi từ thạc sĩ trong cùng lab lên tiến sĩ là con đường phổ biến. Mentor Trần Minh Đăng thường tính hai chặng ngay từ đầu cho học viên nhắm khu vực này.
Bốn trường hợp mentor khuyên đi hai chặng
Chưa có kinh nghiệm nghiên cứu thật. Người hướng dẫn tiến sĩ cần bằng chứng rằng học viên có thể đặt câu hỏi, thu thập dữ liệu, phân tích và viết. Khoá luận đại học ngắn hoặc không có khoá luận thường không đủ. Một năm thạc sĩ nghiên cứu cho ra một luận văn thật, là bằng chứng mạnh nhất.
Đổi hướng sang lĩnh vực mới. Một kỹ sư muốn làm tiến sĩ về chính sách công, một cử nhân ngôn ngữ muốn làm tiến sĩ khoa học dữ liệu, đều cần một chặng xây nền. Nộp thẳng tiến sĩ trái ngành gần như không có cửa ở hầu hết hệ thống.
Điểm đại học chưa đủ cạnh tranh. Thạc sĩ với kết quả tốt ở một trường quốc tế cho hội đồng tiến sĩ một bằng chứng học lực mới, gần hơn và dễ so sánh hơn bảng điểm đại học Việt Nam.
Cần thư giới thiệu từ người trong giới học thuật quốc tế. Thư của giáo sư hướng dẫn luận văn thạc sĩ ở nước ngoài có sức nặng khác với thư của giảng viên mà hội đồng không biết. Người này cũng thường là cầu nối giới thiệu học viên tới các nhóm nghiên cứu khác.
Chặng đầu phải làm gì để chặng sau thành công
Đi hai chặng chỉ đáng khi chặng đầu được dùng đúng. Mentor dặn học viên coi năm thạc sĩ như một năm làm hồ sơ tiến sĩ, chứ không chỉ là một năm học. Có bốn việc cần làm.
Việc thứ nhất là chọn chương trình có thành phần nghiên cứu thật: luận văn đủ dài, có người hướng dẫn riêng, có thời gian làm dữ liệu. Thạc sĩ học phần với một dự án cuối ngắn ít giúp được cho hồ sơ tiến sĩ.
Việc thứ hai là chọn đề tài luận văn gần với hướng tiến sĩ dự định, để luận văn trở thành chất liệu cho đề cương sau này. Nếu được, chọn người hướng dẫn luận văn đang làm hướng đó, vì họ có thể là người hướng dẫn tiến sĩ hoặc giới thiệu sang đồng nghiệp.
Việc thứ ba là giữ kết quả học tập tốt và tìm cơ hội trình bày: hội thảo sinh viên, nhóm đọc của khoa, seminar của lab. Những dòng này đi vào CV học thuật và cho thấy học viên đã hòa nhập được với môi trường nghiên cứu.
Việc thứ tư là canh lịch. Với chương trình thạc sĩ một năm, hạn nộp tiến sĩ thường rơi vào giữa năm học thạc sĩ, khi luận văn chưa xong. Học viên phải chuẩn bị đề cương và liên hệ giáo sư ngay từ học kỳ đầu. Nhiều người bỏ lỡ một mùa nộp vì đợi xong luận văn mới bắt đầu. Mentor dựng lịch tổng cho hai chặng ngay từ trước khi học viên lên đường.
Một lịch hai chặng điển hình mentor dựng
Lịch dưới là ví dụ cho thạc sĩ nghiên cứu một năm ở Anh rồi nộp tiến sĩ cho năm tiếp theo. Mỗi hồ sơ khác, và mốc cụ thể phải kiểm theo hạn từng trường.
- Trước khi lên đường: chốt hướng nghiên cứu sơ bộ, đọc trước tài liệu, liệt kê các giáo sư có thể hướng dẫn cả luận văn lẫn tiến sĩ.
- Học kỳ đầu: chọn người hướng dẫn luận văn, chốt đề tài; bắt đầu liên hệ giáo sư tiến sĩ ở các trường khác nếu định chuyển.
- Giữa học kỳ đầu đến đầu học kỳ hai: viết đề cương tiến sĩ, xin thư giới thiệu từ người hướng dẫn luận văn và một giảng viên khác trong chương trình.
- Theo hạn từng trường: nộp đơn tiến sĩ và đơn học bổng; nhiều hạn tài trợ tiến sĩ ở Anh rơi vào giai đoạn này.
- Học kỳ hai: phỏng vấn tiến sĩ, tiếp tục luận văn; dùng kết quả sơ bộ để trình bày trong phỏng vấn.
- Mùa hè: hoàn thành luận văn, nhận kết quả, chuẩn bị visa nếu chuyển trường hoặc chuyển nước.
Với lịch dày như vậy, sai một mốc là lỡ một năm. Đó là lý do Global Gate Pass tính hai chặng như một hồ sơ liền mạch, cùng một mentor theo, thay vì làm hồ sơ thạc sĩ xong rồi mới bắt đầu nghĩ đến tiến sĩ.
Khi nào không nên đi hai chặng, và rủi ro của nó
Đi hai chặng có cái giá: thêm một đến hai năm, thêm chi phí, thêm một lần làm hồ sơ và visa. Mentor không khuyên đi hai chặng chỉ vì học viên "chưa tự tin". Nếu hồ sơ đã đủ để nộp thẳng một hệ thống phù hợp, mentor sẽ nói thẳng là nên thử nộp thẳng, đồng thời nộp song song một vài chương trình thạc sĩ làm phương án dự phòng.
Cũng có rủi ro là thạc sĩ không giúp như mong đợi: kết quả không đủ tốt, luận văn không ra được sản phẩm, hoặc người hướng dẫn không viết thư mạnh. Khi đó học viên có thêm một năm nhưng hồ sơ không tốt lên. Rủi ro này giảm đáng kể khi chọn đúng chương trình có nghiên cứu thật và dùng năm học đúng cách như mô tả ở trên.
Một tình huống minh hoạ: một cử nhân kinh tế có khoá luận tốt và đã làm trợ lý nghiên cứu cho giảng viên hai năm, muốn làm tiến sĩ kinh tế ở Mỹ. Mentor đánh giá hồ sơ đủ để nộp thẳng một danh sách vừa sức, kèm vài chương trình thạc sĩ làm dự phòng. Một tình huống khác: một cử nhân kỹ thuật muốn làm tiến sĩ về tâm lý học nhận thức, chưa từng học môn tâm lý nào. Ở đây mentor khuyên đi thạc sĩ trước, không có đường tắt. Cả hai là tình huống dựng để minh hoạ.
Tài chính cũng phải được tính cho cả hai chặng ngay từ đầu. Thạc sĩ nghiên cứu ở nhiều nước ít có tài trợ hơn tiến sĩ, nên chặng đầu thường do gia đình chi trả hoặc dựa vào học bổng thạc sĩ. Mentor cùng gia đình đặt câu hỏi: nếu chặng hai không có tài trợ ngay trong mùa đầu, gia đình có chịu được một năm chờ không, và học viên sẽ làm gì trong năm đó. Có câu trả lời trước thì quyết định đi hai chặng mới là quyết định có cơ sở.
Nếu bạn đang phân vân giữa nộp thẳng tiến sĩ và đi một chặng thạc sĩ trước, có thể đặt lịch buổi tư vấn đầu tiên 60 phút miễn phí qua form ở trang Liên hệ, mang theo bảng điểm và khoá luận nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Có nộp thẳng tiến sĩ ở Mỹ từ bằng cử nhân Việt Nam được không?
Được, nhiều chương trình tiến sĩ ở Mỹ nhận người có bằng cử nhân. Điều quyết định là hồ sơ có đủ bằng chứng về năng lực nghiên cứu, kết quả học tập và thư giới thiệu mạnh hay không, không phải việc đã có thạc sĩ.
Học thạc sĩ trước có giúp rút ngắn thời gian tiến sĩ không?
Tuỳ hệ thống. Ở Mỹ thường không rút ngắn nhiều vì năm đầu tiến sĩ vẫn có học phần. Ở Anh và nhiều nước châu Âu, thạc sĩ thường là điều kiện đầu vào nên tiến sĩ ở đó vốn đã ngắn hơn.
Thạc sĩ học phần có dùng làm bước đệm lên tiến sĩ được không?
Được nhưng yếu hơn thạc sĩ có luận văn hoặc thành phần nghiên cứu lớn. Nếu mục tiêu là tiến sĩ, nên chọn chương trình có luận văn đủ dài và có người hướng dẫn riêng để có sản phẩm nghiên cứu thật.
Khi đang học thạc sĩ một năm thì nộp tiến sĩ lúc nào?
Thường phải nộp ngay trong năm học thạc sĩ, khi luận văn chưa xong, vì hạn nộp và hạn tài trợ tiến sĩ rơi vào giữa năm. Cần chuẩn bị đề cương và liên hệ giáo sư từ học kỳ đầu.
Đổi ngành ở bậc tiến sĩ có cần học thạc sĩ ngành mới trước không?
Thường cần. Hội đồng tiến sĩ ít khi nhận người chưa có nền tảng trong lĩnh vực. Một thạc sĩ ở ngành mới vừa xây nền vừa cho thấy học viên đã cam kết với hướng đi đó.
Global Gate Pass làm hồ sơ hai chặng như thế nào?
Mentor dựng lộ trình cho cả hai chặng ngay từ đầu, chọn chương trình thạc sĩ có nghiên cứu thật, canh lịch nộp tiến sĩ trong năm thạc sĩ và theo hồ sơ liền mạch thay vì tách làm hai lần.