Chọn lab đúng là chọn một người hướng dẫn và một nhóm mà học viên sẽ làm việc cùng trong ba đến sáu năm, không phải chọn tên trường. Mentor Global Gate Pass dùng bốn nguồn để đánh giá: công bố vài năm gần đây của lab (hướng đi thật và ai là tác giả chính), trang lab và danh sách thành viên (nghiên cứu sinh hiện tại, cựu thành viên đi đâu), nguồn kinh phí, và trao đổi trực tiếp với nghiên cứu sinh đang ở lab. Bốn nguồn ấy trả lời được câu hỏi quan trọng nhất: học viên có làm ra được luận án trong môi trường này không.
Nhiều gia đình và học viên chọn theo bảng xếp hạng trường, rồi mới tìm giáo sư trong trường đó. Với bậc tiến sĩ, thứ tự này thường ngược. Một giáo sư phù hợp ở một trường tầm trung có thể cho học viên một luận án tốt, một mạng lưới tốt và một thư giới thiệu có sức nặng, còn một lab không hợp ở trường danh tiếng có thể khiến học viên kéo dài nhiều năm. Bài này đi qua cách mentor đọc một lab và những câu hỏi nên hỏi trước khi đặt tên giáo sư vào hồ sơ.
Đọc công bố của lab: nhìn hướng đi, không chỉ nhìn số lượng
Bước đầu tiên luôn là đọc danh sách công bố trong vài năm gần đây trên trang lab hoặc cơ sở dữ liệu học thuật. Mentor hướng dẫn học viên đọc theo ba lớp, mỗi lớp trả lời một câu hỏi khác nhau.
Lớp thứ nhất là chủ đề. Các bài gần đây xoay quanh câu hỏi nào? Có khớp với câu hỏi học viên muốn làm không? Nếu học viên đọc một bài cũ rất hay rồi chọn lab, nhưng năm năm nay lab đã chuyển sang hướng khác, thì sự khớp ấy chỉ còn trên giấy.
Lớp thứ hai là vị trí tác giả. Trong nhiều ngành khoa học tự nhiên và kỹ thuật, tác giả đầu thường là người làm chính, tác giả cuối thường là giáo sư phụ trách. Nếu nhiều bài có nghiên cứu sinh đứng tên đầu, đó là dấu hiệu nghiên cứu sinh trong lab được làm dự án của riêng mình và được công bố. Nếu tác giả đầu luôn là nghiên cứu viên sau tiến sĩ hoặc giáo sư, cần hỏi thêm vai trò của nghiên cứu sinh. Thói quen ghi tác giả khác nhau theo ngành, nên mentor khu vực đọc cùng học viên để không suy luận sai.
Lớp thứ ba là nhịp công bố. Một lab có công bố đều qua các năm cho thấy hoạt động ổn định. Một khoảng trống dài có thể vì giáo sư đi nghỉ phép, đổi trường, chuyển sang quản lý, hoặc lab hết kinh phí. Không có gì sai trong những lý do đó, nhưng học viên cần biết trước.
Đọc xong ba lớp, học viên viết ra một đoạn ngắn mô tả lab bằng lời của mình. Nếu không viết được, nghĩa là chưa hiểu lab đủ để đặt tên họ vào bài SOP.
Trang lab và danh sách thành viên nói gì
Số nghiên cứu sinh hiện tại. Một lab có quá ít người có thể là lab mới hoặc giáo sư ít nhận người; một lab rất đông có thể nghĩa là mỗi người ít thời gian với giáo sư, và việc hướng dẫn hằng ngày dồn sang nghiên cứu viên sau tiến sĩ. Không có con số đúng, chỉ có con số hợp với cách học của từng người.
Cựu thành viên đi đâu. Nhiều lab ghi lại nơi làm việc của nghiên cứu sinh đã tốt nghiệp. Danh sách này cho biết lab mạnh về đưa người vào học thuật hay vào ngành công nghiệp, và mất bao lâu để tốt nghiệp nếu có ghi năm vào và năm ra.
Có nghiên cứu sinh quốc tế hoặc người Việt không. Không phải tiêu chí bắt buộc, nhưng lab đã quen hướng dẫn người nước ngoài thường có kinh nghiệm với thủ tục visa, ngôn ngữ và giai đoạn thích nghi.
Lab có cập nhật thường xuyên không. Trang lab lâu không cập nhật không nói lên lab yếu, nhưng nghĩa là học viên phải hỏi trực tiếp nhiều hơn để biết tình hình hiện tại.
Có thông báo tuyển người không. Nhiều lab đăng rõ đang tuyển nghiên cứu sinh cho đề tài nào, hạn nào. Đây là thông tin quý nhất, vì nó gắn với kinh phí đã có.
Kinh phí: câu hỏi không ngại hỏi
Ở bậc tiến sĩ, kinh phí quyết định nhiều thứ: học viên có được miễn học phí và có lương hay trợ cấp không, có tiền đi hội thảo, mua thiết bị, đi thực địa không. Kinh phí có thể đến từ học bổng của trường, từ dự án nghiên cứu mà giáo sư đã xin được, từ học bổng chính phủ hoặc tổ chức mà ứng viên tự mang đến, hoặc kết hợp.
Mentor hướng dẫn học viên tìm thông tin kinh phí theo thứ tự: trang tuyển sinh của khoa (chính sách tài trợ chung), thông báo tuyển của lab (vị trí có kinh phí dự án), rồi mới hỏi giáo sư khi đã có trao đổi. Câu hỏi về kinh phí đặt đúng lúc là câu hỏi chuyên nghiệp, không phải câu hỏi thiếu tế nhị. Giáo sư cũng cần biết ứng viên có nguồn tài trợ riêng hay không để lên kế hoạch.
Cần đặc biệt chú ý thời hạn tài trợ so với thời gian dự kiến hoàn thành luận án. Nếu kinh phí dự án chỉ đủ ba năm trong khi luận án trong ngành thường mất lâu hơn, học viên cần hỏi kế hoạch cho phần còn lại: trợ giảng, học bổng hoàn thành, hay tự túc.
Ứng viên mang học bổng riêng (học bổng chính phủ nước sở tại, học bổng hiệp định, quỹ quốc tế) thường được giáo sư đón nhận dễ hơn vì không tốn kinh phí lab. Với học viên đang xin những học bổng này, mentor xếp lịch liên hệ giáo sư song song lịch học bổng, vì nhiều chương trình yêu cầu thư chấp nhận của người hướng dẫn trong hồ sơ học bổng.
Trao đổi với nghiên cứu sinh đang ở lab: nên hỏi gì
Sau khi giáo sư đã có hồi âm tích cực, mentor thường khuyên học viên xin phép được trao đổi với một nghiên cứu sinh hiện tại. Đây là nguồn thông tin thật nhất về đời sống trong lab. Những câu mentor gợi ý chuẩn bị:
- Một tuần làm việc điển hình trong lab trông như thế nào, họp nhóm bao lâu một lần?
- Giáo sư góp ý bản thảo theo cách nào và mất bao lâu để phản hồi?
- Nghiên cứu sinh tự chọn đề tài hay được giao đề tài trong dự án?
- Năm đầu nghiên cứu sinh thường làm gì: học môn, trợ giảng, hay vào dự án ngay?
- Lab có cơ hội đi hội thảo, thực tập, hợp tác với nhóm khác không?
- Điều gì khiến người mới trong lab hay gặp khó?
- Nếu được chọn lại, anh chị có vào lab này nữa không, và vì sao?
Câu trả lời cần được nghe với sự chừng mực. Một người có thể đang có giai đoạn khó khăn riêng; nên hỏi hai người nếu được. Học viên không nên chuyển lời kể của nghiên cứu sinh cho người khác, và không nên trích lại trong hồ sơ. Mục đích của cuộc trao đổi là để học viên tự quyết, không phải để thu thập chất liệu viết bài.
Những dấu hiệu cần hỏi thêm trước khi chọn
Không có dấu hiệu nào tự nó đủ để loại một lab. Mentor dùng chúng như cờ vàng: thấy thì hỏi thêm cho rõ, rồi mới quyết.
| Dấu hiệu | Có thể vì | Nên hỏi gì |
|---|---|---|
| Nghiên cứu sinh tốt nghiệp chậm hơn mức thường gặp của ngành | Đề tài khó, thiếu kinh phí, hoặc cách hướng dẫn không đều | Thời gian tốt nghiệp gần đây là bao lâu, lý do |
| Nhiều người rời lab giữa chừng | Chuyển hướng cá nhân, hoặc môi trường không hợp | Người rời đi làm gì sau đó, có còn giữ liên lạc |
| Giáo sư sắp nghỉ hưu hoặc chuyển trường | Kế hoạch nghề nghiệp bình thường | Có đồng hướng dẫn không, nghiên cứu sinh sẽ được sắp xếp ra sao |
| Giáo sư giữ nhiều chức vụ quản lý | Lab đã lớn và có nhiều người hướng dẫn hằng ngày | Ai sẽ là người gặp nghiên cứu sinh hằng tuần |
| Không có công bố của nghiên cứu sinh trong vài năm | Ngành công bố chậm, hoặc nghiên cứu sinh ít được làm dự án chính | Nghiên cứu sinh thường công bố vào giai đoạn nào |
Học viên Việt hay ngại hỏi những câu như vậy vì sợ bị coi là đòi hỏi. Mentor nhắc rằng ở môi trường học thuật phương Tây, một ứng viên hỏi kỹ về cách làm việc thường được đánh giá là nghiêm túc. Cách hỏi mới là điều quan trọng: hỏi để hiểu, không hỏi để phán xét.
Khi có lời mời từ hai lab: khung quyết định mentor dùng
Một tình huống minh hoạ mentor hay gặp: một học viên ngành sinh học nhận được lời khuyến khích nộp từ hai giáo sư. Giáo sư thứ nhất ở trường có tên tuổi hơn, lab lớn, đề tài gần với hướng học viên muốn nhưng phần việc dành cho người mới là một mảng nhỏ trong dự án lớn. Giáo sư thứ hai ở trường ít người biết hơn ở Việt Nam, lab nhỏ, đề tài cho học viên tự dẫn từ đầu, và nghiên cứu sinh trong lab nói giáo sư gặp từng người mỗi tuần. Đây là tình huống dựng để minh hoạ.
Mentor không chọn thay học viên, mà đặt bốn câu hỏi. Một, học viên học tốt hơn khi có cấu trúc rõ hay khi được tự chủ? Hai, học viên muốn đi tiếp học thuật hay sang công nghiệp, và lab nào có lịch sử đưa người đi hướng đó? Ba, kinh phí của bên nào chắc hơn và kéo dài hơn? Bốn, học viên có hình dung được mình làm việc với người này mỗi tuần trong nhiều năm không?
Câu hỏi thứ tư thường bị bỏ qua nhưng lại hay quyết định. Sau buổi gọi video với mỗi giáo sư, mentor đề nghị học viên ghi ngay cảm nhận của mình về cách giáo sư lắng nghe, cách đặt câu hỏi, cách nói về nghiên cứu sinh của họ. Những ghi chú này có giá trị khi phải chọn.
Ở Global Gate Pass, mentor khu vực phụ trách nước đến đọc lab cùng học viên, còn Dương Bảo Khánh, phụ trách Alumni và nghề nghiệp, giúp học viên nghĩ về đầu ra sau luận án. Nếu bạn đang có danh sách lab và chưa biết đọc chúng ra sao, có thể đặt lịch buổi tư vấn đầu tiên 60 phút miễn phí qua form ở trang Liên hệ.
Câu hỏi thường gặp
Nên chọn trường trước hay chọn giáo sư trước khi nộp tiến sĩ?
Ở bậc tiến sĩ, thường nên bắt đầu từ câu hỏi nghiên cứu và giáo sư phù hợp, rồi mới xét trường. Người hướng dẫn và nhóm nghiên cứu ảnh hưởng đến luận án nhiều hơn thứ hạng chung của trường, dù danh tiếng trường vẫn là một yếu tố.
Làm sao biết một lab còn kinh phí nhận nghiên cứu sinh?
Xem thông báo tuyển trên trang lab, chính sách tài trợ của khoa, và hỏi giáo sư sau khi đã có trao đổi ban đầu. Vị trí gắn với dự án đã có kinh phí thường được đăng kèm thời hạn tài trợ cụ thể.
Có nên xin nói chuyện với nghiên cứu sinh đang ở lab không?
Nên, sau khi giáo sư đã hồi âm tích cực. Đây là nguồn thông tin thật nhất về cách làm việc trong lab. Hỏi lịch sự, hỏi để hiểu, và nếu được thì trao đổi với hai người để có cái nhìn cân bằng hơn.
Lab lớn hay lab nhỏ tốt hơn cho nghiên cứu sinh?
Không có câu trả lời chung. Lab lớn thường có nhiều nguồn lực và người hỗ trợ hằng ngày, lab nhỏ thường cho nhiều thời gian trực tiếp với giáo sư và nhiều tự chủ hơn. Chọn theo cách học và mục tiêu sau tiến sĩ của từng người.
Giáo sư sắp nghỉ hưu có nên chọn làm người hướng dẫn không?
Có thể, nếu có kế hoạch đồng hướng dẫn rõ ràng và kinh phí đủ cho toàn bộ thời gian luận án. Cần hỏi thẳng giáo sư về kế hoạch này trước khi nộp, thay vì đoán từ thông tin trên mạng.
Global Gate Pass giúp gì trong việc chọn lab?
Mentor khu vực cùng học viên đọc công bố, trang lab và chính sách tài trợ, chuẩn bị câu hỏi cho buổi gọi video với giáo sư và nghiên cứu sinh, rồi dùng khung quyết định khi có nhiều lựa chọn. Quyết định cuối cùng là của học viên.