Khi học sinh đã có một nghề cụ thể muốn làm, mentor Global Gate Pass đi ngược từ nghề về ngành: trước tiên xác định nghề đó có cần giấy phép hành nghề không, nếu có thì con đường đào tạo ở mỗi nước dài và khác nhau thế nào; nếu không, nghề đó mở cho những ngành nào và kinh nghiệm nào quyết định. Từ đó mới chọn nước, chọn hệ đại học và chọn ngành, chứ không làm theo chiều ngược lại.
Đi ngược như vậy tránh được một sai lầm hay gặp: chọn ngành và nước trước, rồi mới phát hiện con đường tới nghề mình muốn ở nước đó dài gấp đôi dự tính, hoặc bằng cấp không dùng được khi về Việt Nam. Bài này giải thích cách làm, kèm các ví dụ ở những nghề gia đình hay hỏi.
Hai nhóm nghề, hai cách chọn ngành
Nhóm thứ nhất là nghề cần giấy phép hoặc đăng ký hành nghề. Những nghề này được pháp luật quản lý vì liên quan tới sức khoẻ, an toàn, quyền lợi của người khác: bác sĩ, dược sĩ, điều dưỡng, luật sư, kiến trúc sư, kỹ sư ở một số lĩnh vực, kế toán kiểm toán viên, nhà tâm lý lâm sàng và một số nghề khác. Để hành nghề, cần một chương trình đào tạo được công nhận, thường thêm thời gian làm việc có giám sát và kỳ thi.
Nhóm thứ hai là nghề mở cho nhiều ngành: phân tích, quản lý, tư vấn, truyền thông, chính sách, công nghệ ở nhiều vị trí, khởi nghiệp. Nhà tuyển dụng nhìn kỹ năng, kinh nghiệm và tư duy nhiều hơn tên ngành. Người làm những nghề này đến từ rất nhiều ngành khác nhau.
Với nhóm thứ nhất, ngành học gần như bị nghề quyết định, và câu hỏi chính là đi đường nào ở nước nào. Với nhóm thứ hai, ngành học là lựa chọn mở, và câu hỏi chính là ngành nào giúp em xây kỹ năng và kinh nghiệm phù hợp nhất. Nhầm hai nhóm này là nguồn của nhiều quyết định sai.
Cùng một nghề, đường đi khác nhau giữa các nước
Ví dụ dưới đây mô tả khái quát cấu trúc đào tạo ở một số nước cho hai nghề gia đình hay hỏi. Chi tiết, thời gian và điều kiện cụ thể cần kiểm theo quy định hiện hành của từng nước và từng trường.
| Nghề | Mỹ, Canada | Anh | Ghi chú khi chọn |
|---|---|---|---|
| Bác sĩ | Phần lớn học cử nhân trước, rồi mới vào trường y ở bậc sau cử nhân | Có thể vào thẳng chương trình y từ phổ thông | Ở Mỹ và Canada, sinh viên quốc tế vào trường y thường rất khó; cần kiểm kỹ trước khi chọn đường này |
| Luật sư | Học cử nhân bất kỳ, rồi học luật ở bậc sau cử nhân | Có thể học cử nhân luật, rồi thêm giai đoạn đào tạo nghề | Luật gắn chặt với hệ thống pháp luật từng nước; hành nghề ở nước khác cần thủ tục riêng |
Bảng chỉ để thấy rằng cùng một nghề, độ dài và cấu trúc đường đi có thể khác hẳn. Úc, New Zealand, các nước châu Âu và Đông Á lại có cấu trúc riêng. Mentor phụ trách từng khu vực kiểm cấu trúc cụ thể khi gia đình đã thu hẹp được nước định đi.
Các bước mentor đi ngược từ nghề về ngành
Khi học sinh nói em muốn làm một nghề cụ thể, mentor làm theo thứ tự sau.
- Mô tả nghề bằng việc hằng ngày. Em kể nghề đó làm gì trong một ngày bình thường. Nếu em chỉ biết phần hào nhoáng, mentor gợi ý tìm hiểu thêm hoặc nói chuyện với người trong nghề trước khi đi tiếp.
- Xác định nghề thuộc nhóm nào. Có cần giấy phép không, ở nước nào, và em định hành nghề ở đâu: Việt Nam, nước đi học hay nước thứ ba.
- Vẽ đường đi đầy đủ ở từng nước ứng viên. Gồm bậc cử nhân, bậc sau cử nhân nếu có, thời gian thực hành, kỳ thi, và tổng thời gian ước tính.
- Đặt tài chính cạnh đường đi. Đường đi dài nghĩa là chi phí cả chặng, không chỉ bốn năm đầu. Gia đình cần biết con số tổng trước khi chọn.
- Kiểm khả năng dùng bằng ở nơi định làm việc. Nếu em định về Việt Nam, kiểm thủ tục công nhận văn bằng và điều kiện hành nghề theo quy định hiện hành của ngành đó.
- Chọn ngành và trường cho chặng đầu. Lúc này mới chọn ngành cử nhân, nước và trường, với lý do gắn với cả đường đi.
Các bước này thường được làm trong giai đoạn lập Roadmap. Kết quả là một bản đồ đường đi cho từng phương án, giúp gia đình so sánh bằng thời gian và chi phí thật, không bằng danh tiếng của một quốc gia.
Những ngộ nhận hay gặp ở nghề cần giấy phép
Học xong ở nước ngoài là hành nghề được ở Việt Nam. Với nghề cần giấy phép, bằng nước ngoài thường phải đi qua thủ tục công nhận và đáp ứng điều kiện hành nghề trong nước. Thời gian và yêu cầu tuỳ ngành; gia đình nên tìm hiểu từ sớm thay vì đến lúc tốt nghiệp mới hỏi.
Học ở một nước là hành nghề được ở nước khác. Giấy phép hành nghề thường gắn với từng nước, đôi khi từng bang hay tỉnh. Có những thoả thuận công nhận lẫn nhau giữa một số nước cho một số nghề, nhưng không phải là quy luật chung.
Cứ vào được ngành là đi được tới nghề. Một số đường đi có điểm sàng lọc ở giữa, như kỳ xét tuyển vào bậc sau cử nhân hay kỳ thi hành nghề. Em cần biết các điểm này để chuẩn bị, không chỉ lo vòng tuyển sinh đầu tiên.
Nghề cần giấy phép thì an toàn tuyệt đối. Đường vào dài và tốn kém hơn, nên rủi ro bỏ giữa chừng cũng là chi phí thật. Mentor đặt rủi ro này cạnh mức chắc chắn của em về nghề.
Với nghề mở cho nhiều ngành: kinh nghiệm quan trọng hơn tên ngành
Khi nghề em muốn làm thuộc nhóm mở, chẳng hạn tư vấn quản lý, phân tích chính sách, quản lý sản phẩm công nghệ, mentor chuyển trọng tâm sang ba thứ: kỹ năng nền nào cần, kinh nghiệm nào nhà tuyển dụng coi trọng, và chương trình nào giúp em có những thứ đó.
Với tư vấn quản lý, kỹ năng phân tích và trình bày quan trọng, và nhiều người đến từ kinh tế, kỹ thuật, khoa học hay cả nhân văn. Với quản lý sản phẩm công nghệ, hiểu biết kỹ thuật kèm khả năng làm việc với người dùng là lợi thế. Với phân tích chính sách, nền định lượng và khả năng viết rõ là cốt lõi.
Trong những trường hợp này, mentor ưu tiên chương trình có thực tập, dự án thật và môn học xây kỹ năng nền, hơn là chương trình có tên ngành nghe gần với nghề. Một em học kinh tế có hai kỳ thực tập phân tích có khi đi gần nghề tư vấn hơn một em học ngành có chữ "tư vấn" trong tên nhưng không có kinh nghiệm thật.
Nói chuyện với người trong nghề để biết việc thật
Bước mô tả nghề bằng việc hằng ngày thường là bước học sinh làm vội nhất, trong khi nó quyết định cả các bước sau. Cách tốt nhất là nói chuyện với một hai người đang làm nghề đó, qua người quen của gia đình, thầy cô hoặc mạng lưới cựu học sinh. Một cuộc trò chuyện mười lăm, hai mươi phút là đủ nếu em chuẩn bị câu hỏi.
Mentor gợi ý những câu hỏi đời thường thay vì câu hỏi lớn: một ngày làm việc của anh chị bắt đầu và kết thúc thế nào, phần việc nào chiếm nhiều thời gian nhất mà ít người kể, anh chị đã đi con đường nào để tới vị trí này, nếu được làm lại thì anh chị sẽ chuẩn bị gì khác. Những câu này cho em thấy phần việc thật, không phải hình ảnh nghề trên phim ảnh.
Sau cuộc trò chuyện, em ghi lại ba điều làm em hứng thú hơn và ba điều làm em lo hơn. Nếu phần lo nhiều hơn hẳn, đó là tín hiệu nên dừng lại kiểm tra trước khi vẽ cả con đường dài. Nếu phần hứng thú vẫn thắng, em có thêm chất liệu thật cho bài luận và cho các câu trả lời phỏng vấn về lý do chọn nghề.
Kế toán, kiểm toán và chứng chỉ nghề nghiệp
Có một nhóm nghề nằm giữa hai nhóm trên: được thị trường coi trọng chứng chỉ nghề nghiệp quốc tế, nhưng không phải lúc nào cũng đòi giấy phép nhà nước cho mọi vị trí. Kế toán, kiểm toán, tài chính là ví dụ quen thuộc. Ở những nghề này, bằng cử nhân là cửa vào, còn chứng chỉ của các hội nghề nghiệp giúp đi xa hơn trong nghề.
Điều gia đình nên kiểm khi chọn chương trình là chương trình có được các hội nghề nghiệp công nhận để miễn một số môn thi hay không. Mức miễn khác nhau theo chương trình và thay đổi theo thời gian, nên cần tra trên trang chính thức của hội nghề nghiệp. Chọn đúng chương trình có thể giúp em rút ngắn đáng kể con đường lấy chứng chỉ sau này.
Với vị trí kiểm toán viên ký báo cáo hay kế toán hành nghề độc lập, nhiều nước, trong đó có Việt Nam, có quy định riêng về chứng chỉ và đăng ký hành nghề. Nếu em định hành nghề ở mức đó, quy định nơi làm việc cần được tìm hiểu ngay từ đầu.
Tình huống minh hoạ: em muốn làm bác sĩ và muốn đi Mỹ
Tình huống minh hoạ, không phải câu chuyện của học sinh cụ thể: một học sinh lớp 11 muốn làm bác sĩ, gia đình muốn con học ở Mỹ. Khi vẽ đường đi, mentor chỉ ra rằng ở Mỹ, y khoa là bậc sau cử nhân, tổng thời gian dài, chi phí cao, và cơ hội cho sinh viên quốc tế vào trường y hạn chế.
Mentor đặt cạnh đó các đường đi ở những nước có chương trình y vào thẳng từ phổ thông, đồng thời hỏi em định hành nghề ở đâu. Em muốn về Việt Nam. Câu hỏi về công nhận văn bằng và điều kiện hành nghề vì thế được đặt lên đầu, cùng với chi phí cả chặng.
Gia đình không bị ép đổi nước. Nhưng với bản đồ đường đi trước mặt, cả nhà thấy rõ đánh đổi: giữ Mỹ nghĩa là chấp nhận đường dài và không chắc vào được trường y; chọn nước khác nghĩa là đổi môi trường mong muốn. Quyết định cuối cùng thuộc về gia đình; việc của mentor là để quyết định đó được đưa ra khi đã thấy hết đường đi.
Nếu con đã có một nghề muốn làm, buổi tư vấn đầu tiên sáu mươi phút, miễn phí và không ràng buộc có thể dùng để vẽ bản đồ đường đi sơ bộ. Đặt lịch qua form ở trang Liên hệ.
Câu hỏi thường gặp
Nếu em chưa biết nghề muốn làm thì có cần đi ngược như vậy không?
Không cần. Cách đi ngược từ nghề dành cho em đã có nghề cụ thể. Nếu chưa, nên bắt đầu từ khám phá năng lực và chọn hệ đại học cho phép quyết định muộn. Có thể quay lại cách đi ngược khi hướng nghề rõ hơn.
Nghề tâm lý có cần giấy phép không?
Ở nhiều nước, hành nghề tâm lý lâm sàng hoặc trị liệu cần đào tạo sau cử nhân và đăng ký hành nghề. Cử nhân tâm lý thường chưa đủ để hành nghề lâm sàng. Yêu cầu cụ thể khác nhau theo nước, cần kiểm theo quy định hiện hành.
Học kỹ thuật có cần giấy phép không?
Phụ thuộc lĩnh vực và nước. Ở một số nước, kỹ sư ký duyệt công trình hay thiết kế liên quan an toàn cần đăng ký hành nghề, thường yêu cầu chương trình được công nhận cộng kinh nghiệm. Nhiều vị trí kỹ thuật khác không đòi giấy phép riêng.
Có nên chọn nước học theo nơi định làm việc lâu dài không?
Với nghề cần giấy phép, thường là nên, vì học ở đâu thì đường hành nghề ở đó thuận nhất. Với nghề mở, mức gắn chặt thấp hơn. Dù vậy, Global Gate Pass không khuyên chọn nước vì kỳ vọng định cư, vì chính sách thay đổi theo thời gian.
Bằng cử nhân nước ngoài về Việt Nam có cần công nhận không?
Tuỳ mục đích sử dụng. Với nhiều vị trí trong doanh nghiệp tư nhân, nhà tuyển dụng tự đánh giá bằng. Với khu vực nhà nước, học tiếp hay nghề cần giấy phép, thường cần thủ tục công nhận văn bằng. Nên kiểm quy định hiện hành theo mục đích cụ thể.