Ngành kinh doanh là lựa chọn tốt khi học sinh có bằng chứng thích làm việc với con người, con số và quyết định trong tổ chức, và khi gia đình chọn đúng nhánh như tài chính, kế toán, marketing hay phân tích kinh doanh. Nó chỉ là cách né quyết định khi được chọn vì "ngành nào cũng cần", vì chưa biết chọn gì, hoặc vì nghĩ rằng đây là ngành an toàn nhất.
Mentor Global Gate Pass gặp rất nhiều hồ sơ chọn kinh doanh theo cách thứ hai. Bài này giải thích vì sao lựa chọn "cho chắc" có khi lại kém chắc, mentor phân biệt hai trường hợp ra sao, và nếu đã theo kinh doanh thì nên làm hồ sơ thế nào để không chìm giữa rất nhiều người cùng chọn.
Vì sao "cho chắc" lại không chắc
Ngành kinh doanh hấp dẫn gia đình vì ba lý do nghe rất hợp lý: doanh nghiệp nào cũng cần người, bằng kinh doanh dùng được ở nhiều nơi, và con có thể về làm cho công việc của gia đình. Cả ba lý do đều có phần đúng. Nhưng chúng cũng đúng với hàng trăm nghìn sinh viên khác trên thế giới, và đó chính là vấn đề.
Vì quá nhiều người cùng chọn, tấm bằng kinh doanh tự nó ít khi tạo lợi thế. Thứ tạo khác biệt là nhánh chuyên sâu, kinh nghiệm thực tập, kỹ năng định lượng và khả năng giao tiếp. Một sinh viên chọn kinh doanh vì chưa biết chọn gì thường cũng chưa biết nên đầu tư vào nhánh nào, và bốn năm trôi qua với một tấm bằng chung chung.
Ở chiều tuyển sinh, ngành kinh doanh tại nhiều trường có lượng hồ sơ lớn. Hồ sơ của một em chọn kinh doanh mà không có lý do riêng dễ lẫn vào số đông. Lựa chọn tưởng là an toàn vì vậy có khi lại khó vào hơn một ngành mà em có câu chuyện thật.
Dấu hiệu kinh doanh là lựa chọn tốt cho em
Em đã từng điều hành một việc gì đó thật. Không cần là công ty. Bán hàng trực tuyến nhỏ, quản lý quỹ lớp, tổ chức một sự kiện cho câu lạc bộ, phụ giúp việc buôn bán của gia đình đều là trải nghiệm. Điều mentor tìm là em có thích phần ra quyết định, phần làm việc với người khác, phần nhìn con số lãi lỗ hay không.
Em hứng thú với câu hỏi vì sao một doanh nghiệp thành hay bại. Có em đọc về doanh nghiệp như đọc truyện, tự đặt câu hỏi vì sao một quán đông khách còn quán bên cạnh vắng. Sự tò mò này là nền tốt cho học kinh doanh.
Em không ngại con số. Kinh doanh ở bậc đại học thường có thống kê, kế toán, kinh tế vi mô, tài chính. Em không cần giỏi toán chuyên, nhưng cần thoải mái với bảng tính và lập luận bằng số liệu.
Em đã nghĩ tới một nhánh cụ thể. Khi em nói được mình quan tâm marketing, tài chính, vận hành chuỗi cung ứng hay khởi nghiệp, và giải thích được vì sao, lựa chọn kinh doanh đã có chiều sâu.
Dấu hiệu kinh doanh đang là cách né quyết định
Câu trả lời duy nhất là "ngành nào cũng cần". Đây là lý do của gia đình, chưa phải lý do của em. Mentor hỏi tiếp: trong doanh nghiệp, em muốn làm phần việc nào. Nếu em không trả lời được, cần khám phá thêm.
Em chọn vì bạn bè chọn. Rất phổ biến ở các lớp chuyên Anh hoặc lớp có nhiều bạn đi du học. Chọn theo nhóm không sai, nhưng cần kiểm lại bằng việc thử.
Em không thích bất kỳ môn nào và nghĩ kinh doanh không cần môn nào. Đây là hiểu lầm. Kinh doanh cần viết, cần số, cần làm việc nhóm. Một em không hứng thú với bất kỳ môn nào nên được hỗ trợ tìm hiểu bản thân trước, thay vì được xếp vào kinh doanh.
Gia đình có doanh nghiệp và mặc định con sẽ kế nghiệp. Kế nghiệp là mục tiêu chính đáng, nhưng ngành phù hợp cho việc đó không nhất thiết là quản trị kinh doanh chung. Có khi một ngành chuyên môn gần với lĩnh vực của doanh nghiệp gia đình hữu ích hơn.
Các nhánh trong khối kinh doanh khác nhau ra sao
Mentor đề nghị học sinh đọc khung chương trình của ít nhất ba nhánh trước khi chốt. Bảng dưới là mô tả khái quát; nội dung thật khác nhau theo trường.
| Nhánh | Học gì là chính | Hợp với ai | Ghi chú khi chọn |
|---|---|---|---|
| Tài chính | Định giá, thị trường vốn, quản trị rủi ro, nhiều định lượng | Thích số liệu, chịu áp lực, tỉ mỉ | Một số nghề tài chính coi trọng chứng chỉ nghề nghiệp sau đại học |
| Kế toán | Báo cáo tài chính, kiểm toán, thuế, hệ thống kiểm soát | Cẩn thận, thích quy tắc rõ ràng | Kiểm chương trình có được hội nghề nghiệp công nhận để miễn môn thi về sau không |
| Marketing | Hành vi người tiêu dùng, nghiên cứu thị trường, truyền thông, dữ liệu | Thích con người và câu chuyện, chịu được đo lường | Ngày càng nặng phân tích dữ liệu ở nhiều chương trình |
| Phân tích kinh doanh | Thống kê, phân tích dữ liệu, mô hình ra quyết định | Thích giải bài toán bằng dữ liệu | Nền toán cần vững hơn nhánh khác |
| Quản trị chung, khởi nghiệp | Chiến lược, tổ chức, con người, dự án thực tế | Đã có kinh nghiệm điều hành, muốn tầm nhìn rộng | Dễ thành chung chung nếu không có thực tập và nhánh phụ |
Việc chọn nhánh không phải quyết định khoá chết từ đầu, vì nhiều chương trình cho chọn nhánh sau năm nhất. Nhưng có định hướng sơ bộ giúp em chọn môn năm nhất và hoạt động ngoài giờ có chủ đích.
Làm hồ sơ kinh doanh không chìm giữa đám đông
Hồ sơ kinh doanh mạnh có một trục rõ: em quan tâm đến vấn đề gì trong kinh doanh và đã làm gì với nó. Một em quan tâm đến cách doanh nghiệp nhỏ ở khu mình bán hàng trực tuyến, đã giúp vài cửa hàng quen làm trang bán hàng và ghi lại kết quả, có một câu chuyện riêng hơn hẳn một em có danh sách các cuộc thi khởi nghiệp mà em chỉ là thành viên.
Bài luận kinh doanh hay mắc lỗi dùng ngôn từ doanh nghiệp lớn: tầm nhìn, lãnh đạo, đổi mới sáng tạo. Hội đồng tuyển sinh đọc những từ này rất nhiều lần mỗi mùa. Mentor kèm em viết bằng chi tiết thật: lần em tính sai giá vốn và lỗ một đợt hàng, lần em phải thuyết phục nhóm đổi kế hoạch, lần em đọc báo cáo của một doanh nghiệp và thấy điều lạ.
Điểm số định lượng cũng quan trọng hơn gia đình nghĩ. Nhiều chương trình kinh doanh xem kỹ điểm toán. Nếu toán là điểm yếu, kế hoạch bù nên có trong Roadmap từ sớm.
Thực tập: phần quyết định giá trị tấm bằng kinh doanh
Với ngành kinh doanh, kinh nghiệm thực tập thường quan trọng không kém nội dung học. Nhà tuyển dụng ở nhiều nơi xem sinh viên kinh doanh đã làm gì trong môi trường thật, đã xử lý được việc gì, và có người nào sẵn sàng giới thiệu em không. Hai sinh viên cùng bằng, một người có hai kỳ thực tập và một người không có, thường có cơ hội rất khác nhau.
Vì vậy khi chọn trường cho ngành kinh doanh, mentor đặt nặng câu hỏi về thực tập: chương trình có năm làm việc hay kỳ thực tập trong khung không, trường có trung tâm hướng nghiệp hoạt động tích cực không, vị trí trường có gần nơi tập trung doanh nghiệp không, và sinh viên quốc tế có được phép làm thực tập trong khuôn khổ thị thực không. Mỗi câu đều cần kiểm theo trang chính thức của trường và quy định hiện hành.
Học sinh cũng có thể bắt đầu từ trước khi đi. Một kỳ làm việc hè ở một doanh nghiệp nhỏ, dù chỉ là việc hành chính, cho em biết môi trường văn phòng thật và cho em chất liệu để viết hồ sơ. Điều quan trọng là em ghi lại mình đã học được gì, chứ không chỉ ghi lại tên nơi làm.
Khi gia đình có doanh nghiệp riêng
Nhiều gia đình tìm đến Global Gate Pass với mong muốn con học kinh doanh để về điều hành công việc của nhà. Mentor tôn trọng mục tiêu đó và hỏi thêm vài câu: doanh nghiệp đang ở giai đoạn nào, cần người có năng lực gì trong mười năm tới, và con có thật sự muốn làm việc đó không.
Câu trả lời thường mở ra lựa chọn khác với quản trị kinh doanh chung. Một doanh nghiệp sản xuất có thể cần người hiểu kỹ thuật và vận hành; một doanh nghiệp thương mại cần người hiểu chuỗi cung ứng và dữ liệu; một doanh nghiệp đang chuyển sang bán hàng trực tuyến cần người hiểu marketing số và công nghệ. Ngành phù hợp vì vậy phụ thuộc vào nhu cầu thật của doanh nghiệp.
Mentor cũng khuyên gia đình để con có thời gian làm việc ở nơi khác trước khi về. Kinh nghiệm ở một tổ chức không thuộc gia đình giúp con có góc nhìn so sánh, có uy tín riêng khi về, và có cơ hội tự kiểm xem mình có muốn kế nghiệp không.
Tình huống minh hoạ: từ "kinh doanh cho chắc" sang một hướng có lý do
Tình huống minh hoạ, không phải câu chuyện của một học sinh cụ thể: một học sinh lớp 11 khối chuyên Anh, điểm khá đều, định học quản trị kinh doanh vì bạn bè nhiều người chọn và gia đình thấy hợp lý. Trong buổi khám phá, em kể rằng mình thích nhất là làm video giới thiệu cho câu lạc bộ và hay tự xem số liệu lượt xem để chỉnh cách làm.
Mentor giao em hai việc thử: làm một kế hoạch truyền thông nhỏ cho một cửa hàng quen, và phân tích số liệu của chính các video em đã làm. Em hào hứng với cả hai, đặc biệt là phần nhìn số liệu để quyết định nội dung. Hướng của em vì thế được thu hẹp lại thành marketing có thiên hướng phân tích, vẫn trong khối kinh doanh nhưng có lý do rõ ràng và có câu chuyện để kể trong hồ sơ.
Kinh doanh không bị loại bỏ; nó được biến từ lựa chọn né tránh thành lựa chọn có chủ đích. Đó thường là kết quả tốt nhất cho những hồ sơ bắt đầu bằng chữ "cho chắc". Nếu con đang ở tình trạng tương tự, buổi tư vấn đầu tiên sáu mươi phút, miễn phí và không ràng buộc có thể giúp tách hai trường hợp này. Đặt lịch qua form ở trang Liên hệ.
Câu hỏi thường gặp
Học kinh doanh ở nước ngoài rồi về làm cho doanh nghiệp gia đình có phí không?
Không phí nếu em học có chủ đích và mang về được kỹ năng cụ thể như quản trị tài chính, phân tích dữ liệu, xây dựng hệ thống. Điều nên cân nhắc là nhánh nào giúp nhiều nhất cho lĩnh vực của gia đình, và em có muốn thật sự làm việc đó hay không.
Ngành kinh doanh có cần giỏi toán không?
Không cần giỏi kiểu học sinh chuyên, nhưng cần vững. Các môn thống kê, kế toán, tài chính và kinh tế xuất hiện ngay năm đầu ở nhiều chương trình. Nhánh tài chính và phân tích kinh doanh đòi nền toán cao hơn marketing hay quản trị chung.
Nên học kinh doanh hay kinh tế?
Kinh tế thiên về lý thuyết và phân tích thị trường, chính sách, thường nặng toán và mô hình hơn. Kinh doanh thiên về vận hành và quyết định trong doanh nghiệp. Đọc khung chương trình hai ngành ở cùng một trường là cách nhanh nhất để thấy khác biệt.
Ngành kinh doanh có ít học bổng hơn ngành khác không?
Học bổng xét theo thành tích chung thường không phân biệt ngành nhiều. Nhưng vì ngành kinh doanh có lượng hồ sơ lớn, cạnh tranh cho học bổng ở một số trường có thể gắt hơn. Hồ sơ có trục rõ ràng giúp em nổi bật hơn.
Có nên đợi lên thạc sĩ mới học kinh doanh không?
Đây là một lựa chọn hợp lý cho em có hứng thú chuyên môn khác. Học một ngành chuyên môn ở bậc cử nhân, đi làm vài năm rồi học thạc sĩ quản trị là con đường nhiều người chọn. Nó phù hợp nếu em chưa có lý do rõ để học kinh doanh ngay.
Học sinh hướng nội có hợp ngành kinh doanh không?
Có thể rất hợp, đặc biệt ở những nhánh như phân tích, kế toán, tài chính hay nghiên cứu thị trường. Kinh doanh không chỉ có bán hàng và thuyết trình. Câu hỏi là em thích phần việc nào trong doanh nghiệp, không phải tính cách hướng nội hay hướng ngoại.