Muốn biết đường vòng đắt hay rẻ, phải so tổng chi phí và tổng thời gian của cả lộ trình đến ngày tốt nghiệp, không so học phí năm dự bị với học phí năm nhất. Phép so đúng gồm năm phần: số năm học đến khi có bằng, học phí từng năm theo đúng nơi học, sinh hoạt phí theo thành phố, các khoản một lần (đặt cọc, visa, vé máy bay, bảo hiểm), và một khoản dự phòng cho rủi ro học lại hoặc chậm tốt nghiệp. Cộng thêm một dòng không ra tiền nhưng rất thật: thêm một năm học là bớt một năm đi làm.
Bài này trình bày cách mentor Global Gate Pass dựng bảng so ấy, các con số cần lấy ở đâu, những khoản hay bị bỏ sót, và một ví dụ giả định so ba lộ trình cho cùng một học sinh. Con số trong ví dụ chỉ là đơn vị quy ước để minh hoạ cách tính, không phải học phí thật của trường nào.
Năm phần của một bảng so lộ trình
Mỗi lộ trình được ghi thành một cột, mỗi phần là một dòng. Thiếu một dòng là đủ để phép so nghiêng sai bên. Bảng dưới là khung mentor dùng, kèm nguồn lấy số và lỗi hay gặp.
| Phần | Gồm gì | Lấy số ở đâu | Hay bỏ sót |
|---|---|---|---|
| Số năm đến khi có bằng | Dự bị, năm nhất, các năm còn lại, năm thực tập bắt buộc nếu có | Cấu trúc chương trình trên trang của trường | Năm thực tập hoặc năm học tiếng bắt buộc của ngành |
| Học phí từng năm | Học phí từng giai đoạn ở đúng cơ sở học | Bảng học phí năm hiện tại của chương trình và của trường đại học | Học phí tăng hằng năm; dự bị và đại học tăng theo nhịp khác nhau |
| Sinh hoạt phí | Chỗ ở, ăn, đi lại, bảo hiểm, chi tiêu cá nhân | Mức tối thiểu cơ quan visa yêu cầu và báo giá chỗ ở thật | Thành phố học dự bị khác thành phố học đại học |
| Khoản một lần | Đặt cọc, phí visa, vé máy bay, khám sức khoẻ, đồ dùng ban đầu | Trang cơ quan visa, thư mời của trường | Visa phải xin lại khi chuyển giai đoạn hoặc đổi trường |
| Dự phòng rủi ro | Học lại học phần, thi lại, chậm tốt nghiệp một kỳ | Quy chế học lại của chương trình | Coi như không có, vì "con học được" |
Sau năm dòng tiền là dòng thứ sáu không quy ra tiền ngay: chi phí cơ hội. Một năm học thêm là một năm tốt nghiệp muộn hơn, đi làm muộn hơn. Mentor không bắt gia đình quy dòng này ra tiền, nhưng luôn ghi nó vào bảng để không ai quên.
Vì sao so năm đầu lại dễ sai
Học phí năm dự bị thường thấp hơn học phí năm nhất đại học cùng nơi, nên nhìn riêng năm đầu, đường vòng có vẻ nhẹ hơn. Nhưng nếu dự bị cộng ba năm đại học thành bốn năm, trong khi vào thẳng chỉ ba năm, thì đường vòng thêm hẳn một năm sinh hoạt phí và một năm học phí, dù năm đó có rẻ hơn.
Ngược lại, có những lộ trình mà so năm đầu lại làm đường vòng trông đắt hơn thực tế. Ví dụ học năm đầu tại Việt Nam trong một chương trình liên kết, hoặc học hai năm ở cao đẳng cộng đồng Mỹ trước khi chuyển lên đại học. Học phí từng năm thấp hơn và sinh hoạt phí ở Việt Nam thấp hơn nhiều, nên tổng cả khoá có thể nhẹ hơn vào thẳng, với điều kiện tín chỉ được công nhận đủ và không phải học bù.
Cả hai chiều sai đều đến từ cùng một thói quen: so một năm thay cho so cả khoá. Mentor luôn đặt câu hỏi "đến ngày cầm bằng thì tốn bao nhiêu năm và bao nhiêu tiền", rồi mới bàn năm đầu.
Ví dụ giả định: ba lộ trình cho cùng một học sinh
Ví dụ dưới đây dùng đơn vị quy ước, gọi là "phần", để chỉ tỷ lệ chứ không phải tiền thật. Học sinh giả định muốn học cử nhân kinh doanh ba năm ở một nước không nhận thẳng bằng phổ thông Việt Nam vào trường em thích, nhưng một trường khác cùng nước nhận thẳng.
| Dòng | A. Vào thẳng trường khác | B. Dự bị rồi vào năm nhất | C. Năm nhất quốc tế vào năm hai |
|---|---|---|---|
| Số năm đến khi có bằng | 3 năm | 4 năm | 3 năm |
| Học phí cộng dồn | 30 phần | 37 phần | 33 phần |
| Sinh hoạt phí cộng dồn | 18 phần | 24 phần | 18 phần |
| Khoản một lần | 3 phần | 4 phần (visa lần hai) | 3 phần |
| Dự phòng rủi ro | 1 phần | 3 phần | 4 phần |
| Tổng | 52 phần | 68 phần | 58 phần |
Đọc bảng: lộ trình B đắt hơn chủ yếu vì thêm một năm, không phải vì năm dự bị đắt. Lộ trình C không thêm năm, nhưng dự phòng rủi ro cao hơn vì năm nhất quốc tế thường có điều kiện lên năm hai chặt, không đạt thì phải học lại hoặc chuyển hướng. Lộ trình A rẻ nhất nhưng là trường khác. Câu hỏi thật cho gia đình là: khoảng chênh giữa A và C có đáng để đổi lấy trường em thích không. Bảng không trả lời câu ấy; nó chỉ làm cho câu ấy rõ.
Những khoản hay bị bỏ sót khi tính lộ trình vòng
Khi rà lại bảng tính gia đình tự lập, mentor thường thấy thiếu những khoản sau. Phần lớn chỉ xuất hiện ở lộ trình vòng, nên càng làm phép so lệch về phía đường vòng:
- Visa lần hai. Một số lộ trình cần xin visa mới hoặc gia hạn khi chuyển từ giai đoạn dự bị sang đại học, nhất là khi hai giai đoạn do hai đơn vị khác nhau cấp thư mời. Phí visa, khám sức khoẻ và chứng minh tài chính lặp lại.
- Chuyển chỗ ở giữa chừng. Dự bị học ở cơ sở này, đại học học ở cơ sở khác hoặc thành phố khác. Tiền cọc nhà, chuyển đồ, những tuần chồng hợp đồng thuê là chi phí thật.
- Khoá tiếng Anh trước dự bị. Học sinh thiếu tiếng Anh có khi phải học thêm một khoá tiếng trước khi vào dự bị. Khoá này kéo dài lộ trình thêm vài tuần đến vài tháng.
- Học phần học lại. Trượt một học phần ở năm dự bị hoặc năm nhất quốc tế có thể phải học lại có tính phí, hoặc chờ kỳ sau.
- Mùa hè không về nhà. Một số lộ trình kết thúc dự bị sát ngày nhập học đại học, học sinh ở lại qua hè. Sinh hoạt phí mùa hè không nằm trong học phí nào.
- Tỷ giá trên số năm dài hơn. Thêm một năm là thêm một năm chịu biến động tỷ giá. Mentor đề nghị cộng dự phòng tỷ giá theo tỷ lệ phần trăm cho mọi năm sau năm đầu.
Không khoản nào trong số này lớn đến mức tự nó lật quyết định. Cộng lại thì có thể.
Cách lập bảng so cùng mentor, từng bước
Ở Global Gate Pass, bảng so lộ trình được lập trong giai đoạn dựng Roadmap, trước khi nộp đơn. Các bước dưới đây gia đình cũng tự làm được, mentor giúp ở chỗ lấy số đúng và đọc rủi ro:
- Viết ra hai đến bốn lộ trình thật sự khả thi với hồ sơ hiện tại, mỗi lộ trình một cột. Luôn có ít nhất một cột vào thẳng nếu tồn tại.
- Với mỗi lộ trình, ghi số năm đến khi có bằng và từng giai đoạn học ở đâu, thành phố nào.
- Lấy học phí năm hiện tại từ trang chính thức của từng chương trình, ghi rõ năm. Cộng mức tăng giả định cho các năm sau, cùng một tỷ lệ cho mọi cột để phép so công bằng.
- Lấy sinh hoạt phí theo thành phố, tối thiểu bằng mức cơ quan visa yêu cầu, thực tế cao hơn tuỳ chỗ ở.
- Liệt kê khoản một lần cho từng lộ trình, chú ý visa lần hai và chuyển chỗ ở.
- Đọc quy chế học lại và điều kiện lên năm, ước một khoản dự phòng rủi ro. Lộ trình có điều kiện chặt cần dự phòng lớn hơn.
- Cộng tổng, rồi đặt dòng chi phí cơ hội bên dưới. Đọc bảng cùng nhau, ghi lại lý do chọn.
Bảng này được cập nhật khi có thư mời và thư báo học bổng thật. Một khoản học bổng ở lộ trình vòng có thể đảo ngược kết quả, và ngược lại.
Câu hỏi nên gửi cho chương trình trước khi tin con số
Học phí đã gồm những gì? Có chương trình dự bị gộp tài liệu, hoạt động ngoại khoá, đưa đón sân bay vào học phí; có chương trình tính riêng. Hai mức học phí trông chênh nhau có khi chỉ vì một bên đã gộp, một bên chưa.
Học phí năm sau tăng theo cách nào? Một số trường cố định học phí cho sinh viên quốc tế suốt khoá, một số tăng hằng năm. Với lộ trình vòng, cần hỏi riêng cho giai đoạn dự bị và giai đoạn đại học, vì hai giai đoạn có thể do hai đơn vị khác nhau quản lý.
Học lại một học phần tốn bao nhiêu và mất bao lâu? Câu này ít gia đình hỏi, nhưng nó quyết định khoản dự phòng rủi ro. Có nơi cho thi lại trong cùng kỳ, có nơi bắt học lại cả học phần ở kỳ sau.
Học bổng của giai đoạn dự bị có chuyển sang giai đoạn đại học không? Một khoản giảm học phí ở năm dự bị không có nghĩa là có học bổng cho các năm đại học. Hỏi rõ học bổng gắn với giai đoạn nào và điều kiện giữ.
Tiền đặt cọc hoàn lại trong trường hợp nào? Đặc biệt khi visa bị từ chối hoặc học sinh không đạt điều kiện đầu vào. Câu trả lời nên có bằng văn bản, đọc cùng điều khoản trong thư mời.
Khi tiền không phải câu hỏi chính
Có gia đình đủ khả năng tài chính cho cả lộ trình dài, và câu hỏi thật là thời gian. Học sinh vào đại học muộn một năm so với bạn cùng tuổi không phải chuyện lớn ở nhiều nước, nhưng với ngành có lộ trình nghề dài như y, dược, kiến trúc, thêm một năm ở đầu nghĩa là mọi mốc sau đều lùi lại.
Cũng có gia đình mà thời gian không quan trọng, nhưng ngân sách mỗi năm có trần cứng, ví dụ chỉ chi được một mức nhất định mỗi năm từ thu nhập đều. Lúc đó phép so cả khoá vẫn cần, nhưng thêm một dòng nữa: năm nào là năm đắt nhất, và năm đó có vượt trần không. Lộ trình rẻ hơn tổng thể mà dồn chi vào một năm vượt trần vẫn có thể không khả thi.
Mentor ghi những ưu tiên này ngay từ buổi đầu, vì chúng quyết định cách đọc bảng. Cùng một bảng số, gia đình ưu tiên thời gian và gia đình ưu tiên trần ngân sách năm có thể chọn hai cột khác nhau, và cả hai đều đúng.
Nếu gia đình đang cân hai ba lộ trình mà chưa chắc cách đặt chúng cạnh nhau, có thể mang bảng tự lập đến buổi tư vấn đầu tiên 60 phút miễn phí. Đặt lịch qua form ở trang Liên hệ của Global Gate Pass.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tính học bổng vào bảng so ngay từ đầu không?
Chỉ tính học bổng đã có thư báo hoặc học bổng tự động có điều kiện rõ ràng mà hồ sơ đã đạt. Học bổng còn đang chờ xét nên ghi ở một dòng riêng, dạng kịch bản tốt, không cộng thẳng vào tổng để tránh tự trấn an.
Sinh hoạt phí ở năm dự bị có thấp hơn năm đại học không?
Phụ thuộc chỗ ở. Một số chương trình dự bị bố trí ký túc xá hoặc homestay có giám sát, mức phí có thể cao hơn thuê ngoài. Mentor lấy báo giá chỗ ở thật của từng giai đoạn, không dùng một con số chung cho mọi năm.
Tỷ giá nên dự phòng bao nhiêu phần trăm?
Không có con số đúng cho mọi gia đình, và Global Gate Pass không dự báo tỷ giá. Cách thận trọng là chọn một mức dự phòng gia đình chịu được, áp như nhau cho mọi lộ trình, rồi xem quyết định có đổi khi tăng hay giảm mức đó không.
Có cách nào rút ngắn lộ trình vòng không?
Có vài cách tuỳ nước: chương trình năm nhất quốc tế vào thẳng năm hai, diploma được công nhận tín chỉ, học hè để bù học phần. Mỗi cách đổi thời gian lấy rủi ro hoặc cường độ học cao hơn, nên phải đọc điều kiện kỹ trước khi chọn.
Chi phí cơ hội có nên quy ra tiền không?
Có thể, bằng cách ước thu nhập năm đầu đi làm của ngành ở nơi em định làm việc. Nhưng con số ấy rất không chắc, nên mentor thường để dòng này dạng chữ: tốt nghiệp sớm hay muộn bao nhiêu tháng. Gia đình tự cân dòng ấy với khoản chênh tiền.
Bảng so có cần làm lại khi đã có thư mời không?
Cần. Thư mời mang theo điều kiện, học bổng và hạn đặt cọc thật. Mentor cập nhật bảng ngay khi có thư mời, vì đây là lúc phép so chuyển từ giả định sang con số chắc, và cũng là lúc quyết định phải chốt.