Super-curricular là những gì học sinh tự đọc, tự làm, tự tìm hiểu thêm về chính ngành mình định học, vượt ra ngoài chương trình ở trường: sách và bài viết chuyên ngành phổ thông, khoá học mở, bài giảng, dự án nhỏ, cuộc thi gắn môn. Với hồ sơ vào Anh và Ireland, đây thường là phần hoạt động nặng nhất, vì hội đồng xét theo ngành và muốn biết học sinh đã thật sự quan tâm tới môn đó tới đâu.
Khác với hồ sơ Mỹ, nơi hoạt động được đọc để hiểu con người, hồ sơ Anh và nhiều chương trình ở châu Âu đọc hoạt động để hiểu người học. Bài này đi qua cách mentor Global Gate Pass dựng phần super-curricular cho từng hệ, cách giữ nhật ký đọc để dùng được trong bài luận và phỏng vấn, và những lỗi khiến phần này trông như một danh sách sách mượn tên.
Vì sao hồ sơ Anh coi trọng hoạt động gắn ngành
Ở Anh, học sinh nộp hồ sơ cử nhân vào một ngành cụ thể ngay từ đầu, và chương trình học thường đi thẳng vào chuyên môn mà không có giai đoạn học đại cương dài như ở Mỹ. Vì vậy câu hỏi lớn nhất của hội đồng là: học sinh này có hiểu ngành mình chọn là gì không, và có đủ hứng thú để học sâu ba bốn năm không. Hoạt động xã hội, thể thao, nghệ thuật vẫn có chỗ, nhưng chỉ khi nói được điều gì đó về khả năng học ngành.
Bài luận cá nhân nộp qua UCAS là nơi chính để học sinh trình bày điều này. UCAS đã điều chỉnh cấu trúc bài luận cá nhân theo hướng trả lời các câu hỏi định hướng về lý do chọn ngành, việc chuẩn bị qua học tập và qua trải nghiệm khác; học sinh cần đọc hướng dẫn hiện hành trên trang chính thức của UCAS trước khi viết. Dù cấu trúc thay đổi, phần lớn nội dung tốt vẫn đến từ super-curricular.
Một số trường, nhất là Oxford và Cambridge, còn có phỏng vấn học thuật, và nhiều ngành có bài kiểm tra đầu vào riêng. Ở đó, người phỏng vấn thường đi từ những gì học sinh viết đã đọc, đã làm, để hỏi sâu hơn. Super-curricular làm qua loa sẽ lộ ra rất nhanh trong những buổi như vậy.
Super-curricular trông thế nào theo ngành
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một số ngành học sinh Việt hay chọn. Không có danh sách bắt buộc; điều quan trọng là học sinh đi từ một câu hỏi của mình và đào sâu, không phải làm đủ mọi ô.
| Ngành | Đọc và nghe | Làm | Câu hỏi học sinh tự theo đuổi |
|---|---|---|---|
| Kinh tế | Sách kinh tế học phổ thông, bài phân tích chính sách, bài giảng mở | Thu số liệu giá cả ở chợ gần nhà, phân tích đơn giản | Vì sao giá một mặt hàng thay đổi theo mùa ở địa phương |
| Khoa học máy tính | Tài liệu nhập môn thuật toán, khoá học mở | Viết chương trình nhỏ giải một bài toán thật, thi lập trình | Làm sao sắp xếp dữ liệu lớn nhanh hơn |
| Y, khoa học sức khoẻ | Sách phổ thông về y học, bài viết về y đức | Quan sát, phụ giúp ở môi trường chăm sóc khi được phép | Bác sĩ cân nhắc thế nào khi bệnh nhân từ chối điều trị |
| Luật | Sách nhập môn luật học, đọc bản án công khai | Tham gia tranh biện, phiên toà giả định ở trường | Một quy định có thể được hiểu theo những cách nào |
| Kỹ thuật | Tài liệu phổ thông về vật liệu, kết cấu | Làm mô hình, thử tải, sửa chữa đồ dùng trong nhà | Vì sao một kết cấu đơn giản chịu được tải lớn |
Cột cuối là phần quan trọng nhất. Một học sinh có câu hỏi riêng sẽ đọc và làm có hướng, và bài luận tự nhiên có mạch. Một học sinh chỉ gom đủ hoạt động theo từng cột thường viết ra bài luận liệt kê, thiếu suy nghĩ của chính mình.
Nhật ký đọc: công cụ đơn giản mà ít học sinh giữ
Mentor yêu cầu học sinh nộp hồ sơ Anh giữ một nhật ký đọc từ lớp 10 hoặc đầu lớp 11. Mỗi mục ghi: đọc hoặc nghe gì, ý chính là gì, học sinh đồng ý hay không đồng ý điều gì, và nó dẫn tới câu hỏi nào tiếp theo. Mỗi mục chỉ cần vài dòng, nhưng phải là suy nghĩ của học sinh, không chép tóm tắt.
Sau một năm, nhật ký này có vài chục mục. Khi viết bài luận, học sinh không phải nhớ lại mình đã đọc gì; chỉ cần lật lại và tìm ra một hai mạch suy nghĩ nối nhiều mục với nhau. Khi chuẩn bị phỏng vấn, nhật ký cho học sinh sẵn những điều đủ vốn để nói sâu.
Nguyễn Thanh Trí, mentor phụ trách hồ sơ Anh và Ireland, thường đọc nhật ký cùng học sinh trong buổi gặp hằng tháng, hỏi vặn một hai mục để học sinh tập nói về điều mình đọc. Đây cũng là cách phát hiện sớm khi học sinh đọc nhiều mà không nghĩ, hoặc đọc toàn tài liệu quá dễ so với trình độ.
Lịch dựng super-curricular từ lớp 10 đến lúc nộp
Bảng dưới là nhịp mentor thường dùng cho học sinh nộp hồ sơ Anh vào mùa thu năm lớp 12. Học sinh bắt đầu muộn vẫn đi theo cùng thứ tự, chỉ rút ngắn giai đoạn khám phá và tập trung vào một mạch.
| Giai đoạn | Việc chính | Đầu ra |
|---|---|---|
| Lớp 10 | Đọc thử ở hai ba hướng gần nhau, bắt đầu nhật ký đọc | Một hướng học sinh muốn đi tiếp, vài chục mục nhật ký |
| Học kỳ một lớp 11 | Đào sâu hướng đã chọn, tìm câu hỏi riêng | Một câu hỏi cụ thể, danh sách đọc có chọn lọc |
| Học kỳ hai lớp 11 | Làm một việc thật với câu hỏi đó: dự án nhỏ, khoá học mở, cuộc thi gắn môn | Sản phẩm hoặc kết quả kể được |
| Hè lớp 11 lên 12 | Viết bài luận cá nhân từ nhật ký, luyện nói về điều đã đọc | Bản nháp bài luận, danh sách câu hỏi phỏng vấn có thể gặp |
| Học kỳ một lớp 12 | Nộp hồ sơ, tiếp tục đọc để chuẩn bị phỏng vấn hoặc bài kiểm tra | Hồ sơ đã nộp, nhật ký cập nhật tới ngày phỏng vấn |
Điều đáng chú ý là super-curricular không dừng khi nộp hồ sơ. Với những trường có phỏng vấn, người phỏng vấn có thể hỏi học sinh đang đọc gì gần đây, và câu trả lời tốt nhất là một điều mới mà học sinh thật sự đang nghĩ.
Hồ sơ Úc và New Zealand: super-curricular ở vai phụ
Đầu vào cử nhân ở Úc và New Zealand dựa chủ yếu vào kết quả học tập và điều kiện ngoại ngữ, thường không có bài luận cá nhân hay danh sách hoạt động như Anh và Mỹ. Vì vậy học sinh chỉ nộp Úc không cần đầu tư lớn vào super-curricular để được nhận.
Tuy vậy, phần này vẫn có ích ở vài chỗ. Một số học bổng của trường hoặc tổ chức yêu cầu bài viết về lý do chọn ngành. Một số ngành có vòng tuyển chọn riêng, như phỏng vấn hoặc bài kiểm tra, tuỳ trường và tuỳ năm. Và ở hồ sơ visa du học, việc giải thích vì sao chọn ngành và trường đó trở nên thuyết phục hơn khi học sinh thật sự hiểu ngành. Bùi Hoàng Nam, mentor phụ trách Úc và New Zealand, thường khuyên học sinh giữ một hai hoạt động gắn ngành ở mức vừa phải, đủ để nói về ngành một cách cụ thể.
Hồ sơ châu Âu: thư động lực và chương trình có tuyển chọn
Ở châu Âu, cách xét rất khác nhau giữa các nước và các chương trình. Nhiều chương trình cử nhân xét chủ yếu theo bằng cấp và điểm, trong khi một số chương trình có số chỗ giới hạn hoặc có vòng tuyển chọn riêng, đòi thư động lực, bài tập, hoặc phỏng vấn. Học sinh cần đọc yêu cầu của chính chương trình mình nộp trên trang chính thức của trường.
Thư động lực là nơi super-curricular phát huy tác dụng: học sinh giải thích vì sao chọn ngành và chương trình đó, bằng những gì đã đọc, đã làm. Một thư động lực chỉ nói chung chung về đam mê và về danh tiếng của nước sở tại thường không thuyết phục. Phạm Khánh Linh, mentor phụ trách châu Âu, thường giúp học sinh nối một hai trải nghiệm gắn ngành với nội dung cụ thể của chương trình, chẳng hạn một môn học hay một hướng đi trong khung chương trình.
Tình huống minh hoạ: từ "thích kinh tế" đến một câu hỏi thật
Tình huống sau là tình huống dựng để minh hoạ. Một học sinh lớp 11 muốn học kinh tế ở Anh, có học bạ tốt, có giải học sinh giỏi môn toán cấp tỉnh, nhưng khi được hỏi vì sao chọn kinh tế thì chỉ nói "vì kinh tế có nhiều cơ hội việc làm". Danh sách đọc có ba cuốn sách phổ thông nổi tiếng mà học sinh nhớ không nhiều.
Mentor đề nghị bắt đầu từ thứ học sinh thấy hằng ngày. Gia đình bán trái cây ở chợ, và học sinh để ý giá sầu riêng thay đổi rất mạnh theo mùa và theo tin xuất khẩu. Từ đó, học sinh đọc thêm về cung cầu và thị trường nông sản, thu giá ở chợ trong vài tháng, đọc tin về xuất khẩu, và ghi nhật ký những gì mình không giải thích được.
Bài luận cuối cùng không mở bằng câu về cơ hội việc làm, mà bằng một quan sát cụ thể ở quầy trái cây và câu hỏi nó dẫn tới. Super-curricular không cần nhiều; nó cần một mạch thật mà học sinh nói được trong phỏng vấn mà không phải học thuộc.
Những lỗi khiến phần super-curricular trông mượn tên
Mentor gặp lặp lại các lỗi sau, nhất là ở hồ sơ chuẩn bị gấp:
- Liệt kê sách nổi tiếng. Ghi tên nhiều đầu sách mà không nói học sinh nghĩ gì về chúng; người phỏng vấn hỏi một câu là lộ.
- Đọc tóm tắt thay cho đọc thật. Học sinh nhớ kết luận mà không nhớ lập luận, không trả lời được câu hỏi "tác giả đi tới đó thế nào".
- Chỉ có khoá học lấy chứng nhận. Khoá học mở có ích, nhưng hội đồng muốn thấy học sinh làm gì với điều đã học.
- Không có ý kiến riêng. Phần lớn hồ sơ chỉ đồng ý với mọi thứ đã đọc; một chỗ học sinh phản biện có cơ sở thường đáng giá hơn.
- Bắt đầu trong ba tháng cuối. Super-curricular cần thời gian để suy nghĩ chín; dồn vào cuối thường ra danh sách hơn là mạch.
Gia đình đang chuẩn bị hồ sơ Anh, Úc hay châu Âu và muốn mentor xem phần hoạt động gắn ngành của con đã đủ chưa có thể đặt buổi đầu 60 phút miễn phí qua form ở trang Liên hệ; buổi này không ràng buộc ký hợp đồng.
Câu hỏi thường gặp
Super-curricular khác extracurricular thế nào?
Extracurricular là mọi hoạt động ngoài giờ học, như câu lạc bộ, thể thao, thiện nguyện. Super-curricular là phần hoạt động đi sâu thêm vào chính môn học, như đọc, làm dự án, tham gia khoá học mở về ngành. Hồ sơ Anh coi trọng phần thứ hai hơn.
Học sinh nộp cả Mỹ và Anh nên chuẩn bị hoạt động thế nào?
Nên có một trục gắn ngành đủ sâu cho hồ sơ Anh, và vài hoạt động khác cho thấy con người cho hồ sơ Mỹ. Phần gắn ngành vẫn dùng được trong Activities List. Mentor sắp lịch để hai loại không tranh giờ của nhau.
Cần đọc bao nhiêu cuốn sách cho hồ sơ UCAS?
Không có con số. Hai ba cuốn đọc kỹ, có suy nghĩ riêng và nối thành một mạch, có giá trị hơn mười cuốn chỉ nhớ tên. Bài đọc ngắn, bài giảng và dự án nhỏ cũng tính, miễn học sinh nói được mình rút ra gì.
Super-curricular có giúp ích cho hồ sơ visa du học không?
Gián tiếp. Khi được hỏi vì sao chọn ngành và trường đó, học sinh hiểu ngành sẽ trả lời cụ thể và thuyết phục hơn. Tuy vậy, hồ sơ visa xét theo tiêu chí riêng của từng nước, và super-curricular không thay được các giấy tờ bắt buộc.
Học sinh chưa chắc ngành có nên làm super-curricular không?
Nên làm ở mức khám phá: đọc thử và làm thử ở hai ba hướng gần nhau để xem mình hứng thú với hướng nào. Chính quá trình này giúp chọn ngành, và những gì đọc được vẫn dùng được nếu hướng cuối cùng nằm trong số đó.