Với sinh viên đang học đại học ở Việt Nam và có ý định học thạc sĩ nước ngoài, bước đệm có giá trị nhất thường là một học kỳ trao đổi tín chỉ qua thoả thuận của trường mình, hoặc một summer school học thuật đúng chuyên ngành. Hai kiểu này cho ra bảng điểm, người hướng dẫn có thể viết thư giới thiệu và trải nghiệm học thuật nối thẳng vào bài luận mục tiêu. Chương trình làm việc và du lịch mùa hè theo diện J-1 của Mỹ là trải nghiệm sống và làm việc tốt, nhưng ít khi là bước đệm học thuật, và có những ràng buộc cần đọc kỹ trước khi đăng ký.
Không có lựa chọn nào đúng cho mọi người. Một sinh viên kinh tế định đi làm hai năm rồi mới học thạc sĩ cần thứ khác với một sinh viên khoa học muốn đi thẳng lên nghiên cứu. Bài này trình bày cách mentor Global Gate Pass so ba kiểu chương trình, cách đọc những điều khoản dễ bị bỏ qua, và cách đưa trải nghiệm vào hồ sơ thạc sĩ.
Ba kiểu chương trình đặt cạnh nhau
Bảng dưới so ba kiểu chương trình ngắn hạn phổ biến với sinh viên Việt Nam theo những tiêu chí liên quan tới hồ sơ thạc sĩ. Mỗi chương trình cụ thể có thể khác.
| Tiêu chí | Trao đổi tín chỉ một học kỳ | Summer school học thuật | Làm việc và du lịch mùa hè J-1 |
|---|---|---|---|
| Đi qua đâu | Thoả thuận giữa trường Việt Nam và trường đối tác | Nộp trực tiếp cho trường tổ chức | Tổ chức bảo trợ được phía Mỹ chỉ định |
| Có bảng điểm | Có, thường được trường mình công nhận một phần | Thường có, đôi khi có tín chỉ | Không, đây là chương trình làm việc |
| Người viết thư giới thiệu | Giảng viên trường đối tác | Giảng viên phụ trách lớp, nếu lớp đủ nhỏ | Hiếm khi phù hợp cho hồ sơ học thuật |
| Giá trị cho bài luận thạc sĩ | Cao nếu môn học gắn ngành | Cao nếu đúng chủ đề định học | Tốt cho kỹ năng mềm, cần nối khéo |
| Ảnh hưởng tiến độ ở Việt Nam | Cần tính chuyển tín chỉ, có thể kéo dài thời gian tốt nghiệp | Ít, rơi vào kỳ nghỉ | Ít, rơi vào kỳ nghỉ |
Nhiều sinh viên chọn J-1 vì nghĩ chương trình có thu nhập bù được chi phí. Mentor nhắc rằng thu nhập phụ thuộc công việc và số giờ thực tế, không nên đặt vào kế hoạch tài chính như một khoản chắc chắn.
Trao đổi tín chỉ: bắt đầu từ phòng hợp tác quốc tế của trường mình
Phần lớn chương trình trao đổi tín chỉ dành cho sinh viên đại học Việt Nam đi qua thoả thuận giữa trường mình với các trường đối tác ở nước ngoài. Trong đó có các chương trình trao đổi do Liên minh châu Âu tài trợ cho sinh viên các trường ngoài châu Âu thông qua thoả thuận song phương giữa hai trường, và các thoả thuận riêng của từng trường với đối tác ở châu Á, Úc hay Bắc Mỹ. Điểm chung là sinh viên không tự nộp thẳng cho trường đối tác mà được trường mình đề cử.
Vì vậy, việc đầu tiên là tìm hiểu ở phòng hợp tác quốc tế hoặc khoa của chính trường mình: có những thoả thuận nào, thông báo tuyển chọn ra vào thời điểm nào, tiêu chí chọn ra sao, có hỗ trợ học phí hay sinh hoạt phí không. Nhiều sinh viên bỏ lỡ cơ hội chỉ vì không đọc thông báo của trường.
Việc thứ hai là tính chuyển tín chỉ trước khi đi. Môn học ở trường đối tác có được công nhận thay môn nào ở trường mình không, cần giấy tờ gì, ai ký. Không tính trước, sinh viên có thể phải học bù và tốt nghiệp muộn một học kỳ. Mentor phụ trách châu Âu của Global Gate Pass, Phạm Khánh Linh, thường đi cùng sinh viên qua phần này khi đối tác là trường ở Đức, Hà Lan, Pháp hay Phần Lan.
Summer school học thuật: chọn theo chủ đề, không theo tên trường
Nhiều đại học ở châu Âu và châu Á tổ chức summer school vài tuần cho sinh viên quốc tế, với các chủ đề từ chính sách công, khoa học dữ liệu đến nghiên cứu phát triển. Đây là cách tốt để thử một hướng chuyên ngành trước khi chọn thạc sĩ, và đôi khi để gặp chính những giảng viên có thể dạy mình sau này.
Mentor khuyên chọn summer school theo ba tiêu chí: chủ đề có trùng với hướng thạc sĩ định theo không, lớp có đủ nhỏ để giảng viên biết tên mình không, cuối khoá có bài viết hay dự án được chấm không. Một summer school gắn tên trường lớn nhưng lớp hàng trăm người, chủ yếu nghe giảng và tham quan, ít giá trị cho hồ sơ hơn một khoá nhỏ ở trường ít tên tuổi hơn mà sinh viên có sản phẩm nghiên cứu mang về.
Một số summer school có học bổng hoặc miễn phí cho sinh viên từ các nước đang phát triển. Thông tin này phải tìm và kiểm trên trang chính thức của từng chương trình, và hạn nộp thường sớm hơn nhiều so với ngày khai giảng.
Làm việc và du lịch mùa hè J-1: đọc kỹ những gì
Điều kiện tham gia. Diện này dành cho sinh viên đang học toàn thời gian ở bậc sau phổ thông, đi trong kỳ nghỉ hè của trường mình, qua một tổ chức bảo trợ được phía Mỹ chỉ định. Một số nước còn có yêu cầu riêng như phải có việc làm được xếp trước khi xin thị thực. Quy định hiện hành phải kiểm trên trang chính thức của Bộ Ngoại giao Mỹ và Đại sứ quán, Tổng lãnh sự quán Mỹ tại Việt Nam.
Ràng buộc về nước. Một số diện thị thực trao đổi J-1 có thể kèm yêu cầu người tham gia về nước một thời gian trước khi được xin một số loại thị thực khác. Việc có áp dụng hay không được ghi trên giấy tờ của chương trình. Sinh viên định quay lại Mỹ học thạc sĩ hoặc làm việc cần hỏi rõ điều này với tổ chức bảo trợ và đọc kỹ giấy tờ trước khi ký.
Bản chất công việc. Phần lớn công việc trong chương trình là việc theo mùa ở khu du lịch, nhà hàng, khách sạn. Đây là trải nghiệm sống và làm việc thật, rèn kỹ năng giao tiếp và tự lập, nhưng không phải thực tập chuyên ngành. Kỳ vọng sai về điểm này là nguồn thất vọng hay gặp nhất.
Ai chịu trách nhiệm khi có vấn đề. Khi chỗ làm không đúng như cam kết hoặc có tranh chấp với chủ, tổ chức bảo trợ là đầu mối hỗ trợ. Sinh viên nên lưu cách liên lạc và quy trình khiếu nại của tổ chức bảo trợ trước khi đi.
Đưa trải nghiệm ngắn hạn vào hồ sơ thạc sĩ
Hồ sơ thạc sĩ đọc trải nghiệm theo một câu hỏi: nó giải thích thế nào cho việc em muốn học chương trình này, ở thời điểm này. Một học kỳ trao đổi hay một summer school đúng chuyên ngành thường trả lời trực tiếp: em đã học môn gì, làm dự án gì, gặp câu hỏi nào mà chương trình thạc sĩ giúp em đi tiếp. Thư giới thiệu từ giảng viên ở trường nước ngoài, nếu người đó biết em đủ rõ, là một lợi thế vì người đọc hồ sơ quen với cách người viết đánh giá.
Trải nghiệm làm việc mùa hè cũng dùng được nếu nối đúng chỗ. Một sinh viên định học thạc sĩ quản trị du lịch, khách sạn có thể dùng trực tiếp; một sinh viên định học kỹ thuật thì nên để nó trong CV như kinh nghiệm làm việc, nhắc ngắn về kỹ năng, không kéo vào bài luận mục tiêu.
Mentor của Global Gate Pass dùng cùng nguyên tắc khi kèm bài luận thạc sĩ: chọn chi tiết có hệ quả, nối vào lý do học, bỏ phần kể hành trình.
Lịch chuẩn bị điển hình từ năm hai đại học
Các chương trình trao đổi và summer school có hạn tuyển chọn sớm, nên việc chuẩn bị bắt đầu trước kỳ đi gần một năm. Lịch dưới đây là khung mentor dùng; mốc cụ thể phụ thuộc thông báo của trường mình và của từng chương trình.
- Đầu năm hai: tìm hiểu các thoả thuận trao đổi của trường mình, đọc tiêu chí tuyển chọn, giữ điểm trung bình ở mức đủ điều kiện.
- Giữa năm hai: chọn hướng chuyên ngành muốn thử, lập danh sách summer school đúng chủ đề, ghi hạn nộp và hạn xin học bổng của từng nơi.
- Cuối năm hai: chuẩn bị chứng chỉ tiếng Anh theo yêu cầu của chương trình, xin thư giới thiệu từ giảng viên đã dạy môn liên quan.
- Đầu năm ba: nộp hồ sơ tuyển chọn trao đổi qua khoa hoặc nộp summer school; thống nhất danh sách môn và cách chuyển tín chỉ bằng văn bản.
- Trong và sau chương trình: ghi chép theo tuần, giữ liên lạc với giảng viên, xin bảng điểm chính thức trước khi về, và lên kế hoạch việc làm tiếp ở Việt Nam.
Sinh viên bắt đầu ở năm ba vẫn kịp summer school của mùa hè năm ba, nhưng thường đã lỡ đợt tuyển chọn trao đổi của năm đó.
Tình huống minh hoạ: năm ba đại học, chọn một trong ba
Tình huống dưới đây được dựng để minh hoạ. Một sinh viên năm ba ngành kinh tế ở một trường đại học tại TP.HCM định học thạc sĩ kinh tế phát triển ở châu Âu sau khi tốt nghiệp. Em có ba lựa chọn cho năm học tới: một học kỳ trao đổi ở trường đối tác qua khoa mình, một summer school về chính sách phát triển, hoặc một mùa hè làm việc theo diện J-1 cùng nhóm bạn.
Mentor cùng em đặt ba câu: hồ sơ thạc sĩ của em đang thiếu gì, em cần ai viết thư giới thiệu, và em có thể chịu chậm tốt nghiệp không. Hồ sơ của em có điểm tốt nhưng thiếu trải nghiệm nghiên cứu; hai người viết thư dự kiến đều là giảng viên ở Việt Nam; em không muốn chậm tốt nghiệp vì đã có kế hoạch đi làm.
Lựa chọn hợp nhất trong tình huống này là summer school đúng chủ đề, cộng một bài nghiên cứu nhỏ làm tiếp với giảng viên ở trường mình sau khi về. Học kỳ trao đổi cũng tốt nhưng có rủi ro chậm tốt nghiệp; chương trình J-1 cho trải nghiệm sống nhưng không lấp được chỗ thiếu của hồ sơ. Em vẫn có thể đi làm việc mùa hè vào năm sau nếu muốn, như một trải nghiệm riêng, không vì hồ sơ.
Sinh viên đang cân các lựa chọn này có thể đặt lịch buổi đầu 60 phút miễn phí với Global Gate Pass qua form trên trang Liên hệ, mang theo bảng điểm và hướng thạc sĩ dự định.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên năm nhất có nên đi summer school không?
Có thể, nhất là để thử một hướng chuyên ngành. Nhưng giá trị cho hồ sơ thạc sĩ thường cao hơn khi đi vào năm hai, năm ba, lúc sinh viên đã có nền tảng ngành và chọn được chủ đề sát với hướng học tiếp. Năm nhất nên ưu tiên điểm số và tìm hiểu các thoả thuận trao đổi của trường mình.
Chương trình J-1 làm việc mùa hè có giúp hồ sơ thạc sĩ ở Mỹ không?
Nó là kinh nghiệm làm việc và sống ở nước ngoài, có giá trị cho kỹ năng mềm và có thể nhắc trong CV. Nhưng nó hiếm khi là lợi thế học thuật. Sinh viên định quay lại Mỹ học tiếp cần đọc kỹ giấy tờ chương trình về ràng buộc về nước trước khi tham gia.
Đi trao đổi một học kỳ có làm chậm tốt nghiệp không?
Có thể, nếu môn học ở trường đối tác không được công nhận thay môn bắt buộc ở trường mình. Sinh viên cần làm việc với khoa để thống nhất danh sách môn và cách chuyển tín chỉ trước khi đi, và giữ văn bản xác nhận.
Summer school có học bổng cho sinh viên Việt Nam không?
Một số chương trình có học bổng hoặc miễn phí cho sinh viên từ các nước đang phát triển, nhưng số lượng có hạn và tiêu chí khác nhau. Thông tin phải kiểm trên trang chính thức của từng chương trình; hạn nộp xin học bổng thường sớm hơn hạn nộp thường.
Thư giới thiệu từ giảng viên summer school có dùng được cho hồ sơ thạc sĩ không?
Dùng được nếu giảng viên biết em đủ rõ để viết chi tiết, thường là khi lớp nhỏ và em có dự án được chấm. Một thư chung chung từ người chỉ nhớ tên em không tốt bằng thư chi tiết của giảng viên ở trường mình.