Khi con quay về sau một chương trình ngắn hạn và đổi ý về du học, việc đầu tiên không phải là quyết định mà là chờ và nghe. Mentor thường khuyên gia đình để hai đến bốn tuần trước khi bàn chuyện thay đổi kế hoạch, vì phản ứng ngay sau chuyến đi thường mang nhiều cảm xúc của những ngày cuối. Sau đó, cùng con tách điều con thật sự học được khỏi điều chỉ là cảm giác nhất thời, rồi mới chỉnh Roadmap: giữ nguyên, dời thời điểm, đổi nước, đổi ngành, hoặc dừng.
Đổi ý sau một chuyến đi thử không phải thất bại. Đó là lý do chương trình ngắn hạn tồn tại: phát hiện điều này lúc chi phí còn nhỏ. Bài này mô tả bốn kiểu phản hồi mentor Global Gate Pass hay gặp, cách đọc từng kiểu, và cách gia đình đi tới quyết định mà không biến bữa cơm thành cuộc tranh cãi.
Bốn kiểu phản hồi thường gặp
Bảng dưới mô tả bốn kiểu phản hồi sau chương trình ngắn hạn và câu hỏi mentor dùng để đọc từng kiểu. Một học sinh có thể có nhiều kiểu cùng lúc.
| Con nói gì | Có thể đang nói về điều gì | Câu mentor hỏi lại |
|---|---|---|
| "Con muốn đi ngay, càng sớm càng tốt" | Hứng khởi thật, hoặc muốn thoát áp lực ở nhà, ở trường | Con muốn đi tới điều gì, hay muốn rời khỏi điều gì? |
| "Con không muốn du học nữa" | Nhớ nhà, một trải nghiệm xấu cụ thể, hoặc nhận ra mình chưa sẵn sàng | Phần nào làm con mệt nhất, phần nào con vẫn thích? |
| "Con muốn đổi sang nước khác" | Không hợp khí hậu, nhịp sống, hoặc gặp bạn kể về nơi khác | Con không hợp điều gì ở nơi vừa đến, nơi mới khác ở đâu? |
| "Con không muốn học ngành đó nữa" | Lớp học cho thấy ngành không như tưởng tượng | Phần nào của môn học con thấy không hợp, phần nào con vẫn tò mò? |
Câu hỏi lại không nhằm thuyết phục con đổi ý thêm lần nữa. Nó nhằm tách cái cụ thể khỏi cái chung chung, vì chỉ cái cụ thể mới dùng được để chỉnh kế hoạch.
Vì sao nên chờ vài tuần trước khi quyết
Những ngày cuối của một chương trình hay một học kỳ trao đổi thường đầy cảm xúc: chia tay bạn bè, mệt sau chuỗi hoạt động, háo hức hoặc buồn khi về. Học sinh về nhà trong trạng thái đó và nói ra kết luận lớn. Nếu gia đình phản ứng ngay, bằng cách đồng ý vội hoặc phản đối gay gắt, cuộc bàn bạc sẽ xoay quanh cảm xúc thay vì quanh điều con đã trải qua.
Hai đến bốn tuần đủ để con trở lại nhịp sống thường ngày, để cảm xúc lắng xuống và để những điều thật sự quan trọng nổi lên. Trong thời gian này, việc nên làm là để con viết lại chuyến đi theo từng tuần, kể với bạn bè, kể với thầy cô. Gia đình nghe nhiều, hỏi ít, không kết luận.
Ngoại lệ là khi có hạn chót thật đang tới, ví dụ hạn xác nhận một thư mời hay hạn đặt cọc. Khi đó, mentor giúp gia đình tìm cách hoãn quyết định, như xin gia hạn hoặc chọn phương án giữ được nhiều cửa nhất, thay vì quyết vội trong lúc con đang dao động.
Thời gian chờ cũng là lúc bố mẹ tự hỏi mình: kế hoạch du học hiện tại là của con, của bố mẹ, hay của cả hai. Nếu câu trả lời thành thật là phần lớn của bố mẹ, phản hồi sau chuyến đi có thể là lần đầu con nói ra điều đã nghĩ từ lâu. Nghe được điều đó lúc này vẫn tốt hơn nhiều so với nghe sau một năm con học ở nước ngoài trong trạng thái không muốn.
Buổi đọc phản hồi cùng mentor
Khi gia đình làm việc với Global Gate Pass, sau khoảng thời gian chờ, mentor tổ chức một buổi đọc phản hồi theo trình tự dưới đây. Buổi này có cả học sinh và bố mẹ, nhưng phần đầu mentor nói chuyện riêng với học sinh.
- Mentor nói chuyện riêng với học sinh, đi qua ghi chép chuyến đi: chỗ nào vui, chỗ nào khó, chỗ nào con đổi ý, và vì sao.
- Mentor và học sinh cùng viết ra ba điều con chắc chắn hơn sau chuyến đi và ba điều con còn chưa chắc.
- Bố mẹ tham gia, học sinh tự trình bày phần đã viết. Bố mẹ hỏi để hiểu, chưa đưa ý kiến.
- Mentor đặt các phương án lên bàn cùng cái giá của từng phương án: giữ nguyên Roadmap, dời một năm, đổi nước, đổi ngành, đổi bậc học, hoặc dừng kế hoạch du học.
- Gia đình có thời gian về bàn riêng; quyết định được chốt ở buổi sau, không chốt trong buổi đầu.
Trình tự này nghe chậm, nhưng nó giúp tránh tình huống thường gặp nhất: con đổi ý, bố mẹ phản đối, con giữ ý để không thua, và cả nhà bị kẹt trong một quyết định không ai thật sự muốn.
Đọc từng kiểu phản hồi cho đúng
Con muốn đi ngay. Hứng khởi sau chuyến đi là tín hiệu tốt, nhưng đi sớm hơn kế hoạch thường có nghĩa là bỏ qua bước chuẩn bị hồ sơ hoặc chuyển sang du học THPT, một quyết định lớn với trẻ vị thành niên. Mentor kiểm xem điều con thích có còn khi con ở xa gia đình nhiều năm chứ không chỉ vài tuần, và xem có cách nào giữ đà hứng khởi trong lộ trình hiện tại, ví dụ một dự án nối tiếp chuyến đi.
Con không muốn đi nữa. Nếu nguyên nhân là nhớ nhà sau vài tuần, đó là phản ứng phổ biến và không nhất thiết có nghĩa con không hợp du học. Nếu nguyên nhân là con nhận ra mình chưa sẵn sàng tự lập, có thể chọn lộ trình có bước đệm, dời một năm, hoặc học đại học ở Việt Nam rồi đi sau. Nếu nguyên nhân là một trải nghiệm xấu cụ thể, cần nghe kỹ, vì đôi khi đó là vấn đề của chương trình chứ không phải của con.
Con muốn đổi nước. Đọc kỹ con không hợp điều gì: thời tiết, quy mô thành phố, cách dạy học, thái độ của người dân. Có những điều thay đổi theo vùng trong cùng một nước. Nếu đổi nước thật sự cần, mentor tính lại hệ thống nộp đơn, mốc thời gian, chứng chỉ và tài chính theo nước mới.
Con muốn đổi ngành. Một lớp học vài tuần cho con thấy một lát cắt của ngành, chưa phải toàn bộ. Mentor đọc khung chương trình đầy đủ của ngành cùng con để xem phần con không thích chiếm bao nhiêu, và phần con còn tò mò có dẫn sang ngành gần nào không.
Bố mẹ nói gì và tránh nói gì trong những tuần đầu
Nói: "Bố mẹ muốn nghe con kể từng tuần." Câu này mở cuộc trò chuyện về trải nghiệm thay vì về kết luận. Học sinh kể theo thời gian thường tự nhận ra điều quan trọng, và bố mẹ nghe được những chi tiết mà một câu "con không muốn đi nữa" che mất.
Tránh: "Bố mẹ đã chuẩn bị bao nhiêu năm cho con." Đúng là gia đình đã đầu tư nhiều, nhưng nhắc vào lúc này biến cuộc bàn bạc thành món nợ. Học sinh thấy có lỗi sẽ im lặng hoặc đồng ý cho xong, và những điều cần nói không được nói ra.
Nói: "Mình chưa cần quyết gì trong tháng này." Câu này lấy đi áp lực phải bảo vệ một kết luận. Khi không bị dồn, học sinh dễ thừa nhận những điều còn chưa chắc.
Tránh so sánh với con nhà khác. Một người bạn cùng đi về và háo hức du học không nói gì về con mình. Mỗi học sinh trải qua chương trình theo cách riêng, với tính cách và hoàn cảnh riêng.
Nói: "Con muốn nói chuyện riêng với mentor không?" Có những điều học sinh dễ nói với người ngoài gia đình hơn, như chuyện với bạn cùng phòng, nỗi sợ không theo kịp, hay mong muốn khác với kỳ vọng của bố mẹ. Buổi nói chuyện riêng là một phần cố định trong cách mentor Global Gate Pass đọc phản hồi.
Tình huống minh hoạ: "con không muốn đi nữa"
Tình huống dưới đây được dựng để minh hoạ. Một học sinh lớp 10 đi một chương trình hè nội trú bốn tuần, về nhà và nói ngay trong bữa cơm đầu tiên rằng em không muốn du học nữa. Bố mẹ, đã chuẩn bị tài chính nhiều năm, lo lắng và bắt đầu thuyết phục.
Mentor đề nghị cả nhà chờ ba tuần. Trong buổi nói chuyện riêng sau đó, học sinh kể rằng điều làm em mệt nhất không phải xa nhà hay tiếng Anh, mà là hai tuần cuối bị xếp ở cùng phòng với một nhóm bạn thức khuya ồn ào, em không dám báo người phụ trách. Phần học, em lại rất thích, nhất là lớp thảo luận.
Kết luận không phải là "con không hợp du học" mà là "con cần học cách lên tiếng khi có chuyện, và cần chọn môi trường sống có không gian riêng". Roadmap được giữ nguyên hướng, thêm vào danh sách tiêu chí chọn trường mục ký túc có phòng đơn cho năm nhất, và thêm một mục rèn kỹ năng nhờ giúp đỡ trước khi đi. Nếu cả nhà quyết vội trong bữa cơm đầu tiên, kết quả đã khác hẳn: một kế hoạch nhiều năm bị bỏ vì một vấn đề có thể giải quyết bằng một câu hỏi đúng lúc với người phụ trách ký túc.
Khi quyết định là dừng
Có những trường hợp kết luận sau chuyến đi thật sự là dừng kế hoạch du học, ít nhất ở thời điểm này. Mentor của Global Gate Pass tôn trọng quyết định đó và giúp gia đình khép lại cho gọn: điều gì đã làm được vẫn có giá trị, như điểm chứng chỉ, hoạt động, kỹ năng viết, và có thể dùng cho đại học ở Việt Nam, chương trình liên kết, hay một kế hoạch du học sau đại học.
Dừng không có nghĩa là đóng hẳn. Nhiều học sinh quay lại với ý định du học vài năm sau, khi đã trưởng thành hơn và biết rõ mình muốn học gì. Roadmap được lưu lại để khi đó không phải bắt đầu từ đầu, và những gì con đã làm được ghi rõ trong đó.
Gia đình đang ở giữa một cuộc bàn bạc như vậy sau chuyến đi của con có thể đặt lịch buổi đầu 60 phút miễn phí qua form trên trang Liên hệ. Mentor sẽ nghe cả học sinh và bố mẹ trước khi nói về bất kỳ phương án nào.
Câu hỏi thường gặp
Con về nói không muốn du học nữa, bố mẹ nên phản ứng thế nào?
Nên nghe và chưa kết luận. Hỏi con điều gì làm con mệt nhất và điều gì con vẫn thích, rồi để vài tuần cho cảm xúc lắng xuống. Phản đối ngay thường làm con giữ ý để bảo vệ mình, còn đồng ý ngay có thể khiến cả nhà bỏ một kế hoạch vì một trải nghiệm nhất thời.
Con muốn chuyển sang du học THPT ngay sau chuyến trao đổi thì sao?
Đây là quyết định lớn với trẻ vị thành niên, cần tính lại thị thực, trường nhận, giám hộ, tài chính và lộ trình lên đại học. Mentor khuyên chờ con về, sống lại nhịp thường ngày vài tuần, rồi mới bàn một cách có số liệu.
Đổi nước du học khi hồ sơ đã chuẩn bị theo nước cũ có tốn nhiều không?
Tuỳ khoảng cách giữa hai hệ thống. Chuyển giữa các nước có cách xét hồ sơ gần nhau thường giữ được phần lớn việc đã làm. Chuyển giữa các hệ thống khác hẳn, ví dụ từ hồ sơ Mỹ sang hồ sơ Anh, cần làm lại bài luận và có thể thay đổi chứng chỉ cần thi.
Một trại hè vài tuần có đủ để kết luận con không hợp một ngành?
Thường là chưa đủ. Lớp học vài tuần chỉ cho thấy một phần của ngành và phụ thuộc nhiều vào người dạy. Nên đọc khung chương trình đầy đủ, nói chuyện với sinh viên đang học, và xem phần con không thích chiếm tỉ lệ bao nhiêu trước khi đổi hướng.
Nếu gia đình dừng kế hoạch du học, những gì đã làm có phí không?
Phần lớn không phí. Điểm chứng chỉ, hoạt động, kỹ năng viết và hiểu biết về bản thân đều dùng được cho đại học ở Việt Nam, chương trình liên kết hoặc du học sau đại học. Roadmap được lưu lại để nếu con muốn quay lại kế hoạch sau này thì không phải bắt đầu từ đầu.