Ở nhiều trường, nhất là các đại học công lớn ở Mỹ, một số ngành như khoa học máy tính, kỹ thuật, điều dưỡng hay kinh doanh có số chỗ riêng. Trường hoặc nhận thẳng học sinh vào ngành ngay lúc xét tuyển, hoặc cho vào trường trước rồi xét vào ngành sau một đến hai năm dựa trên kết quả các môn tiên quyết. Với cơ chế thứ hai, học sinh hoàn toàn có thể đỗ trường mà không vào được ngành mình muốn.
Mentor Global Gate Pass xử lý rủi ro này bằng ba việc: đọc cơ chế vào ngành của từng trường trên trang của khoa, xếp nhóm vượt tầm, vừa sức, an toàn theo độ khó của ngành thay vì của trường, và chuẩn bị sẵn một ngành gần cho trường hợp không vào được ngành chính. Bài này đi qua từng cơ chế, cách đọc thông tin, các tình huống điển hình và các nước có cách làm khác.
Các cơ chế vào ngành thường gặp
Tên gọi khác nhau theo trường, nhưng cơ chế thường rơi vào một trong các dạng dưới đây. Một trường có thể dùng cơ chế khác nhau cho các ngành khác nhau.
| Cơ chế | Cách hoạt động | Rủi ro với học sinh |
|---|---|---|
| Nhận thẳng vào ngành | Hồ sơ được xét cho ngành ngay khi nộp; được nhận là có chỗ trong ngành | Độ khó của ngành cao hơn mặt bằng trường; có thể bị nhận vào trường với ngành khác |
| Vào trường rồi xét vào ngành | Học sinh học các môn tiên quyết, đạt điểm tối thiểu rồi nộp đơn vào ngành | Đạt điểm tối thiểu chưa chắc được nhận khi số đơn vượt số chỗ |
| Ngành mở | Sinh viên khai ngành bất cứ lúc nào nếu đạt yêu cầu học tập chung | Ít rủi ro, nhưng lớp có thể đông |
| Nộp theo khoá học (Anh, Úc) | Học sinh nộp thẳng vào một khoá học cụ thể | Được nhận là vào ngành, nhưng đổi ngành sau đó có thể khó |
| Khoá học giới hạn số chỗ (một số nước châu Âu) | Khoá có chỉ tiêu cố định, có vòng xét chọn riêng | Phải theo lịch và quy trình riêng, hạn thường sớm hơn |
Ở Hà Lan, các khoá học có chỉ tiêu cố định được gọi là numerus fixus và có quy trình xét chọn riêng với hạn nộp sớm hơn các khoá khác. Cơ chế cụ thể thay đổi theo năm, nên mentor luôn đọc trang của khoá học cho đúng năm nộp.
Vì sao xếp nhóm theo trường là sai với những ngành này
Khi một trường công bố tỉ lệ nhận chung khá cao, gia đình dễ xếp nó vào nhóm vừa sức hay an toàn. Nhưng nếu học sinh nộp vào một ngành nhận thẳng có chỉ tiêu nhỏ, độ khó thật của hồ sơ là độ khó của ngành, có thể cao hơn nhiều so với mặt bằng trường. Một trường an toàn với ngành tâm lý học có thể là trường vượt tầm với ngành khoa học máy tính.
Với cơ chế vào trường rồi xét vào ngành, rủi ro được dời sang năm nhất. Học sinh vào trường thuận lợi, rồi phải cạnh tranh với các bạn cùng khoá trong những môn tiên quyết nặng như toán, lập trình, hoá. Năm nhất ở nước ngoài lại thường là năm học sinh quốc tế còn đang thích nghi về ngôn ngữ, cách học và cuộc sống, nên điểm số dễ thấp hơn năng lực thật.
Vì thế mentor xếp nhóm cho từng cặp trường – ngành. Danh sách của một học sinh muốn học khoa học máy tính thường phải có nhiều trường hơn ở nhóm vừa sức, và phải có ít nhất một nơi ngành mở hoặc nhận thẳng với độ khó vừa phải.
Đọc trang của khoa, không chỉ trang tuyển sinh
Thông tin về cơ chế vào ngành hiếm khi nằm ở trang tuyển sinh chung. Mentor đọc trang của khoa hoặc trang dành cho sinh viên đang học, tìm những điểm sau:
- Ngành nhận thẳng hay xét sau, và nếu xét sau thì vào thời điểm nào của năm nhất hoặc năm hai.
- Các môn tiên quyết phải học, điểm tối thiểu, và điểm tối thiểu ấy là điều kiện đủ hay chỉ là điều kiện để được xét.
- Tỉ lệ sinh viên nộp vào ngành được nhận ở các năm gần nhất, nếu khoa có công bố.
- Học sinh không được nhận vào ngành thì có được nộp lại không, bao nhiêu lần, và có ngành nào gần mà sinh viên thường chuyển sang.
- Sinh viên quốc tế có bị hạn chế gì thêm không, như phải giữ số tín chỉ tối thiểu mỗi kỳ để giữ tình trạng visa trong lúc chờ vào ngành.
Khi thông tin không rõ, mentor gửi câu hỏi tới cố vấn học tập của khoa. Câu trả lời thường cụ thể hơn văn phòng tuyển sinh, vì đây là người làm việc trực tiếp với sinh viên đang chờ vào ngành.
Khai nguyện vọng ngành thứ hai: lợi và hại
Một số trường cho học sinh khai ngành thứ hai khi nộp. Nếu không được nhận vào ngành thứ nhất, hồ sơ được xét cho ngành thứ hai. Đây là lưới an toàn hữu ích, với điều kiện ngành thứ hai là ngành học sinh thật sự sẵn lòng học, và bài luận không bị lệch giữa hai hướng.
Có một chiến thuật hay được truyền tai: khai một ngành ít cạnh tranh để vào trường, rồi tìm cách chuyển sang ngành khó. Mentor Global Gate Pass không khuyến khích cách này. Ở nhiều trường, chuyển vào ngành có chỉ tiêu từ bên trong khó hơn vào thẳng, có trường còn giới hạn hoặc không cho chuyển vào một số ngành. Học sinh có thể kẹt ở ngành mình không muốn. Ngoài ra, hồ sơ được viết quanh một ngành không phải mục tiêu thật thường thiếu sức thuyết phục.
Cách làm trung thực và an toàn hơn là: chọn ngành thứ nhất đúng mục tiêu, ngành thứ hai là ngành gần mà học sinh thấy hứng thú thật, và đủ trường trong danh sách để không phụ thuộc vào một cơ chế duy nhất.
Tình huống minh hoạ: đỗ ba trường, chỉ một nơi vào thẳng ngành
Tình huống giả định: một học sinh muốn học kỹ thuật, nộp sáu trường Mỹ. Kết quả về, em được nhận ở ba trường. Trường thứ nhất nhận em vào ngành khám phá chung, phải xét vào khoa kỹ thuật sau năm nhất. Trường thứ hai nhận thẳng vào kỹ thuật. Trường thứ ba nhận vào trường, khoa kỹ thuật mở cho mọi sinh viên đạt yêu cầu chung.
Gia đình thích trường thứ nhất vì danh tiếng. Mentor đặt ba lời mời cạnh nhau theo một câu hỏi: khả năng em thật sự học kỹ thuật ở mỗi nơi là bao nhiêu. Ở trường thứ nhất, khoa công bố tỉ lệ được nhận vào ngành khá thấp so với số đơn, và yêu cầu điểm môn tiên quyết cao. Trường thứ hai và thứ ba gần như bảo đảm.
Quyết định cuối thuộc về gia đình. Nhưng sau khi thấy rủi ro cụ thể, nhiều gia đình đổi lựa chọn, vì một năm nhất cạnh tranh gay gắt cho một chỗ trong ngành, với một học sinh quốc tế đang thích nghi, là áp lực rất lớn. Nếu vẫn chọn trường thứ nhất, mentor cùng học sinh lập kế hoạch học tập năm nhất và chuẩn bị ngành gần từ trước.
Ở Anh, Úc, châu Âu: chọn ngành ngay khi nộp
Ở các hệ thống nộp theo khoá học như Anh và Úc, vấn đề không phải là đỗ trường mà không vào ngành, vì được nhận là được nhận vào đúng khoá. Rủi ro chuyển sang chỗ khác: học sinh phải chọn ngành từ rất sớm, chương trình đi thẳng vào chuyên ngành từ năm đầu, và đổi ngành sau đó có thể phải học lại từ đầu hoặc mất tín chỉ.
Vì vậy, với học sinh chưa chắc ngành, mentor thường cân nhắc kỹ trước khi đề xuất các hệ thống này, hoặc chọn những khoá có năm đầu rộng, cho phép chọn chuyên ngành muộn hơn. Với học sinh đã rõ ngành, đây lại là ưu điểm: không có vòng cạnh tranh vào ngành sau năm nhất, và thời gian học có thể ngắn hơn.
Ở một số nước châu Âu, những khoá có giới hạn chỉ tiêu có vòng chọn riêng, đôi khi có bài kiểm tra hoặc hoạt động đánh giá. Mentor phụ trách châu Âu của Global Gate Pass, Phạm Khánh Linh, theo dõi lịch và yêu cầu của các khoá này, vì hạn của chúng thường sớm hơn và một khi lỡ thì phải chờ năm sau.
Chuẩn bị một ngành gần ngay từ đầu
Khoa học máy tính. Các ngành gần thường là hệ thống thông tin, khoa học dữ liệu, thống kê, toán ứng dụng, kỹ thuật máy tính. Mỗi ngành có trọng tâm khác, nên học sinh cần đọc chương trình để chọn ngành gần mà em thật sự thích.
Điều dưỡng và các ngành sức khoẻ. Ngành gần có thể là khoa học sức khoẻ, y tế công cộng, dinh dưỡng. Cần lưu ý ngành điều dưỡng gắn với giấy phép hành nghề, nên ngành gần không cho cùng con đường nghề nghiệp.
Kinh doanh. Kinh tế học, toán tài chính, quản trị trong khoa khác là những hướng gần. Ở một số trường, sinh viên ngành khác vẫn học được nhiều môn của trường kinh doanh.
Nguyên tắc chung. Ngành gần phải là ngành học sinh chấp nhận học trọn khoá nếu cần, không chỉ là chỗ chờ. Mentor để học sinh đọc chương trình của ngành gần như đọc ngành chính.
Việc cần làm trước khi đưa một ngành có chỉ tiêu vào danh sách
Trước khi chốt, mentor đi qua danh sách việc sau với học sinh cho từng trường có ngành giới hạn:
- Xác định cơ chế vào ngành của đúng năm nộp, ghi nguồn và ngày đọc, vì trang của khoa có thể cập nhật giữa mùa nộp.
- Xếp nhóm cho cặp trường – ngành, không cho trường. Ghi rõ trong danh sách: trường này vừa sức với ngành nào, vượt tầm với ngành nào.
- Chọn ngành thứ hai hoặc ngành gần, nếu trường cho khai, và để học sinh đọc chương trình của ngành đó trước khi điền.
- Kiểm bài luận có thống nhất với lựa chọn ngành không. Bài luận viết cho kỹ thuật mà ngành thứ hai là kinh tế thì cần một mạch chung giải thích được cả hai.
- Đảm bảo danh sách có ít nhất một nơi ngành chính nhận thẳng hoặc ngành mở với độ khó vừa phải, để kết quả xấu nhất vẫn cho học sinh học đúng hướng.
Nếu học sinh muốn học một ngành có chỉ tiêu và gia đình chưa rõ trường nào nhận thẳng, trường nào xét sau, có thể đặt lịch buổi tư vấn đầu tiên 60 phút miễn phí qua form ở trang Liên hệ để mentor rà cùng.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một ngành có giới hạn chỉ tiêu hay không?
Đọc trang của khoa và trang tuyển sinh, tìm các cụm như nhận thẳng, ngành có chỉ tiêu, ngành cạnh tranh, môn tiên quyết, hoặc yêu cầu nộp đơn vào ngành. Khi không chắc, gửi câu hỏi tới cố vấn học tập của khoa.
Nếu không vào được ngành sau năm nhất thì sao?
Tuỳ trường, học sinh có thể nộp lại ở kỳ sau, chuyển sang ngành gần, hoặc cân nhắc chuyển trường. Mỗi lựa chọn có chi phí thời gian riêng, nên cần biết trước khi chọn trường chứ không phải sau khi bị từ chối.
Khai ngành chưa quyết định có lợi hơn khi nộp không?
Ở ngành mở, khai chưa quyết định thường không ảnh hưởng nhiều. Ở trường có ngành nhận thẳng, khai chưa quyết định có thể có nghĩa là sau này phải cạnh tranh từ bên trong để vào ngành có chỉ tiêu, khó hơn vào thẳng.
Sinh viên quốc tế có bị hạn chế khi vào ngành có chỉ tiêu không?
Ở một số trường, sinh viên quốc tế được xét cùng sinh viên trong nước; ở trường khác có thể có hạn chế hoặc ưu tiên riêng. Thông tin này cần hỏi trực tiếp vì ít được công bố rõ ràng.
Ngành có chỉ tiêu có học phí cao hơn không?
Ở một số trường, một số ngành như kỹ thuật hay kinh doanh có phụ phí riêng. Khi chấm trục chi phí, mentor tính học phí theo đúng ngành, không theo mức chung của trường.
Học sinh nên tự tìm hiểu hay để mentor làm?
Học sinh nên tự đọc trước, vì việc này giúp em hiểu ngành mình chọn và viết bài luận tốt hơn. Mentor kiểm lại thông tin, đọc những chỗ khó và đặt các trường vào đúng nhóm.