Nên, và càng sớm càng tốt. Chưa biết học ngành gì là tình trạng của rất nhiều học sinh lớp 10, lớp 11, thậm chí lớp 12, và không phải lý do để chờ. Buổi đầu với mentor của Global Gate Pass trong trường hợp này không bàn nước hay trường; nó bắt đầu từ chuyện học sinh giỏi gì, thích gì, đã thử gì, và gia đình kỳ vọng gì, để thu hẹp dần về vài nhóm ngành đáng tìm hiểu.
Điều quan trọng là chọn ngành và chọn hệ tuyển sinh dính vào nhau. Có hệ cho phép vào đại học rồi mới chọn ngành chính, có hệ bắt nộp đơn thẳng vào một ngành từ đầu. Một học sinh chưa rõ ngành mà nộp vào hệ thứ hai là đặt cược bốn năm vào một lựa chọn vội. Mentor giúp gia đình nhìn thấy điều đó trước khi danh sách trường được dựng.
Vì sao không nên đợi "biết ngành rồi mới đi tư vấn"
Nhiều gia đình nghĩ phải chọn xong ngành rồi mới tìm người tư vấn du học, vì sợ đi tư vấn khi chưa có mục tiêu sẽ bị dắt theo hướng của người khác. Lo lắng đó có lý, nhưng hệ quả của việc chờ thường tệ hơn. Học sinh tự mò, chọn theo bạn bè hay theo ngành đang được nhắc nhiều, rồi tới lớp 12 mới phát hiện ngành đó cần môn nền mình không học, hoặc cần hồ sơ hoạt động mình chưa có.
Một buổi tư vấn sớm khi còn chưa rõ ngành có giá trị chính ở chỗ biến câu hỏi lớn thành các việc nhỏ làm được: môn nào nên chọn học sâu ở trường phổ thông, hoạt động nào nên thử trong hè này, ai nên gặp để hỏi về nghề. Học sinh không cần có câu trả lời ngay, chỉ cần có cách đi tìm câu trả lời.
Về nỗi lo bị dắt theo hướng khác, mô hình mentor 1–1 của Global Gate Pass không nhận hoa hồng theo ngành hay theo trường để rồi đẩy học sinh vào một chỗ. Danh sách trường chỉ được dựng sau khi hướng ngành đã rõ, và căn cứ của từng lựa chọn được ghi ra để gia đình kiểm lại.
Buổi đầu với học sinh chưa rõ ngành diễn ra thế nào
Buổi đầu 60 phút với học sinh chưa rõ ngành thường đi theo trình tự dưới đây. Mỗi hồ sơ một khác, nhưng các bước này giúp buổi gặp không trôi thành nói chuyện chung chung:
- Mentor hỏi về môn học: môn nào điểm cao, môn nào học thấy nhẹ nhàng dù điểm không cao, môn nào học vì bắt buộc. Hai danh sách "giỏi" và "thích" thường không trùng nhau, và chỗ giao của chúng là manh mối đầu tiên.
- Mentor hỏi về những việc học sinh làm khi không ai bắt: đọc gì, xem gì, làm gì trong kỳ nghỉ, từng mất cả buổi chiều vào việc nào mà không thấy chán.
- Mentor hỏi phụ huynh về kỳ vọng, ngân sách và những ngành gia đình thấy khó chấp nhận, để không vẽ ra hướng mà gia đình sẽ không theo.
- Từ ba nguồn đó, mentor gom lại thành hai đến bốn nhóm ngành đáng tìm hiểu, kèm cho mỗi nhóm một hai việc cụ thể để học sinh thử trong vài tháng tới.
- Mentor giải thích hệ tuyển sinh nào hợp với học sinh còn đang tìm hướng, và hệ nào đòi chọn ngành ngay từ đơn đầu tiên.
Kết thúc buổi, học sinh không có tên ngành chốt sẵn, mà có một danh sách việc để thử và một lịch hẹn quay lại. Với nhiều gia đình, đó là lần đầu câu chuyện chọn ngành chuyển từ tranh luận trong bữa cơm sang những việc làm được.
Hệ tuyển sinh nào hợp với học sinh chưa rõ ngành
Không phải hệ nào cũng đòi học sinh chọn ngành ngay khi nộp đơn. Bảng dưới tóm tắt mức linh hoạt điển hình; quy định từng trường có thể khác, mentor kiểm trên trang chính thức trước khi đưa vào danh sách.
| Kiểu hệ | Chọn ngành khi nào | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Đại học khai phóng và nhiều đại học ở Mỹ | Thường chọn ngành chính vào khoảng cuối năm hai | Học sinh có nhiều mối quan tâm, muốn học thử trước khi chốt |
| Đại học ở Anh | Nộp đơn thẳng vào một khoá học cụ thể từ đầu | Học sinh đã rõ ngành và chắc chắn với lựa chọn |
| Úc, New Zealand, Canada | Tuỳ chương trình: có bằng rộng cho phép chọn chuyên ngành sau, có chương trình chuyên sâu từ đầu | Học sinh đã rõ nhóm ngành nhưng chưa rõ chuyên ngành |
| Chương trình dự bị, năm nhất quốc tế | Thường đã gắn với một nhóm ngành ở đầu ra | Học sinh cần thêm thời gian cả về học lực lẫn định hướng |
Bảng này không có nghĩa học sinh chưa rõ ngành chỉ nên đi Mỹ. Nó có nghĩa là nếu chọn hệ đòi ngành từ đầu, học sinh cần dành thời gian tìm hiểu kỹ hơn trước khi nộp. Mentor đặt mức linh hoạt của hệ tuyển sinh như một tiêu chí ngang với học phí hay vị trí trường.
Khi bố mẹ và con chọn hai ngành khác nhau
Một tình huống rất thường gặp ở buổi đầu: phụ huynh muốn con học kinh doanh, tài chính hoặc y, còn học sinh nghiêng về thiết kế, tâm lý học hay một ngành gia đình ít biết. Mentor không đứng về phía nào. Việc mentor làm là đưa cuộc bàn luận từ cảm tính sang thông tin: ngành đó học những gì trong bốn năm, ra trường thường làm vị trí nào, cần năng lực gì, và hồ sơ hiện tại của học sinh hợp với ngành nào hơn.
Tình huống minh hoạ: một học sinh lớp 11 thích vẽ và làm video, phụ huynh lo ngành sáng tạo khó có việc. Mentor có thể gợi ý cả nhà cùng tìm hiểu các ngành giao thoa như thiết kế trải nghiệm người dùng hay truyền thông số, đồng thời đề nghị học sinh làm một dự án nhỏ trong hè để thử xem mình thích phần sáng tạo hay phần kỹ thuật. Kết quả của dự án thường thuyết phục hơn mọi lời tranh luận.
Mentor cũng nói rõ một điều: học sinh là người sẽ học bốn năm và làm nghề nhiều năm sau đó. Một ngành do bố mẹ chọn mà con không có động lực thường thể hiện ngay ở bài luận, rồi ở kết quả năm đầu. Gia đình cần đi tới một lựa chọn mà cả hai bên chấp nhận được, dù không phải lựa chọn đầu tiên của ai.
Những việc học sinh làm được trong vài tháng để rõ hướng
Học thử một khoá ngắn trực tuyến. Nhiều trường đại học đưa khoá nhập môn lên các nền tảng học trực tuyến. Học trọn một khoá nhập môn tâm lý học hay khoa học máy tính cho học sinh biết mình có chịu được phần khô khan của ngành không, điều mà video giới thiệu ngành không cho thấy.
Nói chuyện với người đang làm nghề. Một cuộc trò chuyện nửa tiếng với người làm nghề thật, hỏi họ một ngày làm việc trông thế nào và phần nào của nghề họ không thích, đáng giá hơn nhiều bài viết tổng quan.
Làm một dự án nhỏ có sản phẩm. Một trang web tự dựng, một bài nghiên cứu nhỏ có số liệu tự thu, một bộ ảnh có chủ đề. Dự án vừa giúp thử hướng, vừa thành chất liệu cho hồ sơ sau này nếu học sinh đi tiếp hướng đó.
Chọn môn học ở trường cho rộng cửa. Khi chưa rõ hướng, giữ toán và một môn khoa học ở mức tốt giúp không đóng cửa các ngành kỹ thuật và kinh tế, trong khi vẫn còn chỗ cho các ngành xã hội.
Ghi lại sau mỗi lần thử. Vài dòng về điều thích và không thích sau mỗi trải nghiệm. Sau vài tháng, những ghi chép này thường cho thấy một hướng rõ hơn mọi bài trắc nghiệm tính cách.
Khi học sinh thích quá nhiều thứ cùng lúc
Ngược với học sinh không thích gì đặc biệt là học sinh thích quá nhiều thứ: vừa muốn học kiến trúc, vừa mê sinh học, lại đang làm câu lạc bộ tranh biện. Gia đình thường coi đây là may mắn, nhưng tới lúc nộp đơn, một hồ sơ trải đều quá nhiều hướng dễ khiến người đọc không thấy học sinh thật sự đi sâu vào đâu.
Mentor không bắt học sinh bỏ bớt sở thích. Việc mentor làm là tìm sợi chỉ chung: điều gì khiến học sinh hào hứng ở cả ba lĩnh vực. Có em thích cách một hệ thống vận hành, dù đó là toà nhà, cơ thể hay một lập luận. Khi gọi tên được sợi chỉ đó, việc chọn nhóm ngành hẹp lại tự nhiên, và bài luận có một trục rõ ràng thay vì một danh sách.
Với học sinh thuộc nhóm này, hệ cho phép chọn ngành muộn thường hợp hơn, vì nó cho em thêm thời gian học thử trước khi phải chọn một hướng duy nhất.
Bài trắc nghiệm hướng nghiệp: dùng thế nào cho đúng
Nhiều gia đình hỏi có nên cho con làm bài trắc nghiệm hướng nghiệp. Mentor của Global Gate Pass coi các bài này là một nguồn gợi ý, không phải lời phán. Một bài trắc nghiệm sở thích nghề nghiệp có thể chỉ ra học sinh nghiêng về làm việc với con người, với dữ liệu hay với vật thể, và từ đó gợi ra vài nhóm ngành đáng thử. Nó không nói được học sinh sẽ giỏi ngành nào hay sẽ hạnh phúc với nghề nào.
Cách dùng mentor khuyên là làm bài, đọc kết quả cùng mentor, rồi kiểm từng gợi ý bằng trải nghiệm thật như đã nói ở phần trên. Kết quả trắc nghiệm không phải điểm số và không dùng để xếp học sinh vào một ô. Nếu kết quả trái ngược với những gì học sinh đã thử và thấy thích, trải nghiệm thật được tin hơn.
Mentor cũng nhắc gia đình tránh những bài trắc nghiệm hứa hẹn "tìm ra ngành định mệnh" trong mười phút. Chọn ngành là một quá trình thử và loại dần, không phải một khoảnh khắc.
Đặt lịch khi chưa rõ ngành: chuẩn bị gì
Gia đình không cần chuẩn bị nhiều cho buổi đầu loại này. Học bạ gần nhất, vài dòng học sinh tự viết về môn thích và không thích, danh sách những việc học sinh đã làm ngoài giờ học, và nếu có thì kết quả bài trắc nghiệm đã làm. Cả học sinh và phụ huynh nên cùng dự, vì câu chuyện chọn ngành luôn có hai phía.
Global Gate Pass xếp buổi đầu với mentor phụ trách khu vực mà gia đình đang nghĩ tới, hoặc với một mentor có kinh nghiệm định hướng nếu gia đình chưa nghĩ tới nước nào. Không có hợp đồng nào phải ký trong buổi, và nếu sau buổi gia đình thấy chưa cần làm gì thêm ngoài việc để con tự tìm hiểu, mentor sẽ nói như vậy.
Đặt lịch buổi đầu 60 phút miễn phí qua form ở trang Liên hệ, ghi rõ học sinh đang học lớp mấy và đang phân vân giữa những hướng nào, kể cả khi danh sách đó còn rất rộng.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh lớp 10 chưa biết ngành có quá sớm để đi tư vấn không?
Không quá sớm. Lớp 10 là lúc có nhiều thời gian nhất để thử các hướng khác nhau và chọn môn học ở trường cho rộng cửa. Buổi tư vấn lúc này nhẹ nhàng, tập trung vào việc tìm hiểu, chưa bàn danh sách trường.
Có nên chọn ngành theo danh sách ngành thiếu nhân lực ở nước ngoài không?
Danh sách đó là một nguồn tham khảo, không phải căn cứ chính. Nó thay đổi theo thời kỳ, và một ngành thiếu người nhưng học sinh không hợp sẽ khó học tới nơi. Mentor đặt năng lực và mối quan tâm của học sinh lên trước, rồi mới xét tới đầu ra.
Vào đại học rồi đổi ngành có khó không?
Tuỳ hệ và tuỳ trường. Ở hệ cho chọn ngành muộn, đổi trong hai năm đầu thường không mất nhiều tín chỉ. Ở hệ nộp thẳng vào khoá học, đổi ngành có thể phải nộp lại đơn hoặc học thêm. Đổi ngành khi đang du học còn cần kiểm ảnh hưởng tới visa.
Mentor có chọn ngành thay học sinh không?
Không. Mentor đặt câu hỏi, gợi ý việc thử, cung cấp thông tin về ngành và hệ tuyển sinh, và nói thẳng khi một lựa chọn có rủi ro. Quyết định cuối cùng là của học sinh và gia đình.
Kết quả trắc nghiệm hướng nghiệp có được đưa vào hồ sơ du học không?
Không cần. Trường không đọc kết quả trắc nghiệm. Điều trường đọc là những việc học sinh đã làm để tìm hiểu hướng đi, thể hiện qua hoạt động, dự án và bài luận. Trắc nghiệm chỉ là công cụ cho chính gia đình.